Ebook Library

Edit Chapter

Chapter No

Chapter Title

Pages

Estimated Read Time

Active

Premium Chapter

Users need an active subscription to read this chapter.

Content

<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>
<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.1//EN" "http://www.w3.org/TR/xhtml11/DTD/xhtml11.dtd">
<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml">
<head>
<title>Chapter_181-190_</title>
<link href="https://ebook.sidpz.com/media/ebooks/3/css/idGeneratedStyles_0.css" rel="stylesheet" type="text/css"/>
<link href="https://ebook.sidpz.com/media/ebooks/3/css/idGeneratedStyles_8.css" rel="stylesheet" type="text/css"/>
</head>
<body id="Chapter_181-190_" xml:lang="te-IN">
<div class="Basic-Text-Frame">
యుధిష్ఠిర ఉవాచ - యుధిష్ఠిరు డిట్లు పలికెను. 
యద్యస్తి దత్త మిష్టం వా తప స్తప్తం తథైవ చ, 
గురూణాం వాఽపి శుశ్రూషా తన్మే బ్రూహి పితామహ!	1
తాతా! దత్తము, ఇష్టము, తపస్సు, గురుశుశ్రూష అనునవి ఉన్నయెడల వానిని గూర్చి నాకు తెలుపుము. 
భీష్మ ఉవాచ - భీష్ముడిట్లు చెప్పెను. 
ఆత్మ నా నర్థయుక్తేన పాపే నివిశతే మనః,
 స్వకర్మకలుషం కృత్వా కృచ్ఛ్రే లోకే విధీయతే. 	2 
అనర్థములతో కూడిన బుద్ధి మనస్సును పాపమున ముంచివేయును. అప్పుడు నరుడు పాపపు పని చేసి ఘోరమగు నరకమున పడిపోవును. 
దుర్భిక్షాదేవ దుర్భిక్షం క్లేశా త్కేశం భయాద్భయమ్, 
మృతేభ్యః ప్రమృతం యాన్తి దరిద్రాః పాపకారిణః. 	3 
పాపములు చేయు దరిద్రులు కరవునుండి కరవునకు, కష్టమునుండి కష్టమునకు, భయమునుండి భయమునకు, చావులనుండి చావులకు పోవుచుందురు. 
ఉత్సవా దుత్సవం యాన్తి స్వర్గా త్స్వర్గం సుఖాత్సుఖమ్, 
శ్రద్దధానాశ్చ దాన్తాశ్చ ధనాఢ్యాః శుభకారిణః. 	4 
శుభమైన కర్మములు చేయువారు శ్రద్ధ, నిగ్రహము కలవారై ధనము పెల్లుగా కలవారై ఒక వేడుక నుండి మరొక పండుగకు, స్వర్గమునుండి స్వర్గమునకు, సుఖము నుండి సుఖమునకు ఏగుచుందురు. 
వ్యాలకుఞ్జర దుర్గేషు సర్పచోరభయేషు చ, 
హస్తావాపేన గచ్ఛన్తి నాస్తికాః కిమతః పరమ్ . 	5 
నాస్తికులు అడవి యేనుగుల చెరలలో పాముల దొంగలభయము గల తావులలో చేతులకు సంకెళ్లు కలవారై పోవుచుందురు. 
ప్రియదేవాతిథేయాశ్చ వదాన్యాః ప్రియసాధవః, 
క్షేమ్య మాత్మవతాం మార్గ మాస్థితా హస్తదక్షిణమ్. 	6 
దేవతలయందు ప్రియభావన కలవారును, అతిథుల యందు హితబుద్ధి కలవారును, దానములు చేయువారును, సాధువులయందిష్టము కలవారును మనస్సును గెలిచిన యోగుల క్షేమమార్గమున, దానము మొదలగు కర్మములచేత అనుకూలమగు మార్గమున నెలకొందురు. 
పులాకా ఇవ ధాన్యేషు పుత్తికా ఇవ పక్షిషు, 
తద్విధాస్తే మనుష్యాణాం యేషాం ధర్మో న కారణమ్. 	7 
మనుష్యులలో ఎవరికి ధర్మము కారణము కాదో వారు ధాన్యములయందు పొల్లువంటివారు, పక్షులలో దోమలవంటివారు. 
సుశీఘ్ర మపి ధావన్తం విధాన మనుధావతి, 
శేతే సహ శయానేన యేన యేన యథాకృతమ్. 	8 
పూర్వకర్మము మిక్కిలి వడిగా పరువెత్తువాని వెంట పరువెత్తును. పరున్నవానితో పాటు పరుండును. ఏయే పనితో వాడు ప్రవర్తించునో ఆ పనితోడనే అంటిపెట్టి కొని యుండును. 
ఉపతిష్ఠతి తిష్ఠన్తం గచ్ఛన్త మనుగచ్ఛతి, 
కరోతి కుర్వతః కర్మ చ్ఛాయే వాను విధీయతే.	9 
నిలుచున్న వానికడ నిలిచియుండును. పోవువాని వెంటబడిపోవును. కర్మము చేయువాని ననుసరించి చేయుచుండును. నీడవలె వెంటనంటి యుండును. 
యేన యేన యథా యద్యత్ పురా కర్మ సమీహితమ్, 
తత్త దేకతరో భుఙ్త్కే నిత్యం విహిత మాత్మనా. 	10 
ఎవ్వడెవ్వడు చేసికొన్న పూర్వ కర్మము ఏది ఏది ఏ విధముగా కలదో దానిని దానిని ఆతడతడు తనకు తానై తప్పనిసరిగా అనుభవించును. 
స్వకర్మఫల నిక్షేపం విధాన పరిరక్షితమ్, 
భూత గ్రామమిమం కాలః సమన్తా త్పరికర్షతి. 	11 
తన కర్మఫలము ఒక దాచుకొనిన ముల్లె. అదృష్టము దానిని కాపాడుచుండును. కాలము దానిని భద్రముగా మరల ప్రాణుల సముదాయమునకు చేర్చుచుండును. 
అచోద్యమానాని యథా పుష్పాణి చ ఫలాని చ, 
స్వం కాలం నాతివర్తన్తే తథా కర్మ పురాకృతమ్. 	12 
ఎవ్వరును పురికొల్పకయే పూవులు పండ్లు తమ కాలమును మించిపోవక వెలువడునో పూర్వకర్మము కూడ అట్లే కాలమును తప్పింపదు. 
సంమాన శ్చావమాన శ్చ లాభాలాభౌ క్షయోదయౌ, 
ప్రవృత్తా వినివర్తన్తే విధానాన్తే పునః పునః. 	13 
సంమానము - అవమానము, లాభము - నష్టము, తరుగుదల - పెరుగుదల అనునవి మరల మరల అదృష్టవశమున ఏర్పడుచుండును, మరలు చుండును. 
ఆత్మనా విహితం దుఃఖ మాత్మనా విహితం సుఖమ్, 
గర్భశయ్యా ముపాదాయ భుజ్యతే పౌర్వదైహికమ్. 	14 
పూర్వదేహమున తానే చేసిన కర్మ రూపమున దుఃఖము, సుఖమును తల్లికడుపు అనెడు శయ్యను పట్టుకొని అనుభవమునకు వచ్చును. (కర్మ ఫలము అనుభవమునకు వచ్చుట తల్లి కడుపునందున్నపుడే ప్రారంభమగునని భావము). 
బాలో యువా చ వృద్ధశ్చ యత్కరోతి శుభాశుభమ్, 
తస్యాం తస్యా మవస్థాయాం తత్ఫలం ప్రతిపద్యతే. 	15 
బాలుడు, యువకుడు, వృద్ధుడుగా నరుడు ఏయే మంచి చెడు పనులను చేయునో వాని ఫలమును ఆయాదశలలో తిరిగి అనుభవించును. 
యధా ధేను సహస్రేషు వత్సో విన్దతి మాతరమ్, 
తథా పూర్వకృతం కర్మ కర్తార మనుగచ్ఛతి. 	16 
వేల కొలది ఆవులలో తన తల్లియేదో గుర్తించి దూడ దానిని చేరు కొనునట్లు, పూర్వ జన్మమున చేసిన కర్మము కర్తను చేరుకొనును. 
సమున్న మగ్రతో వస్త్రం పశ్చా చ్ఛుధ్యతి కర్మణా, 
ఉపవాసైః ప్రతప్తానాం దీర్ఘం సుఖ మనన్తకమ్. 	17 
ముందు తడిసిన వస్త్రము ఉదుకుట అను పనితో పిదప శుద్ధినందును. అట్లే విషయములను త్యజించుటలతో పుటము పెట్టబడిన వారికి అంతము లేని దీర్ఘమైన సుఖము కలుగును. 
దీర్ఘ కాలేన తపసా సేవితేన తపోవనే, 
ధర్మనిర్ధూత పాపానాం సంపద్యన్తే మనోరథాః. 	18 
తపోవనమున పెద్దకాలము చేసిన తపస్సుచేత కలిగిన ధర్మముచేత తుక్కు దూగరగా కొట్టి వేయబడిన పాపములు కలవారి కోరికలు చక్కగా నెరవేరును.
శకునానా మివాకాశే మత్స్యానా మివ చోదకే,
పదం యథా న దృశ్యేత తథా జ్ఞానవిదాం గతిః. 	19 
ఆకాశమున పక్షులయు, నీటిలో చేపలయు కాలు (కాలిగుర్తు) కానరాని విధమున జ్ఞాన మెరిగిన వారి గతియు తెలియరాదు. 
అల మన్యై రుపాలంభైః కీర్తితైశ్చ వ్యతిక్రమైః,
పేశలం చానురూపం చ కర్తవ్యం హిత మాత్మనః. 	20 
ఇతి శ్రీమహాభారతే శాన్తిపర్వణి మోక్షధర్మపర్వణి ఏకాశీత్యధిక శతతమోఽధ్యాయః 
మరియు ఆక్షేపవాక్యములు, కొనియాడుటలు, అపరాధములు చాలును. నేర్పుతో అనురూపముగా తనకు హితమైన దానిని చేయవలయును. 
ఇది శ్రీమహాభారతము శాంతి పర్వమున మోక్షధర్మ పర్వమున నూటయెనుబది యొకటవ అధ్యాయము. 
యుధిష్ఠిర ఉవాచ - ధర్మరా జిట్లనెను. 
కుతః సృష్ట మిదం విశ్వం జగత్ స్థావరజంగమమ్, 
ప్రళయే చ క మభ్యేతి తన్మే బ్రూహి పితామహ. 	1 
తాతా! ఈ సమస్తమగు స్థావర జంగమరూపమైన జగత్తు ఎటనుండి యేర్పడినది? ప్రళయమున దేనిలో చేరుచున్నది? దీనిని నాకు తెలుపుము. 
ససాగరః సగగనః సశైలః సబలాహకః, 
సభూమిః సాగ్నిపవనో లోకో ఽయం కేన నిర్మితః. 	2 
సముద్రములతో, ఆకాశముతో, కొండలతో, మేఘములతో, భూమితో, నిప్పుతో, గాలితో కూడిన ఈ లోకము నెవరు నిర్మించిరి? 
కథం సృష్టాని భూతాని కథం వర్ణ విభక్తయః,
శౌచాశౌచం కథం తేషాం ధర్మాధర్మవిధిః కథమ్. 	3 
ఈ భూతములన్నియును ఎట్లు సృజింపబడినవి? దీని వర్ణవిభాగములు ఎట్లు కలిగినవి? శౌచము, అశౌచము వానికెట్లు ఏర్పడినది? ధర్మము, అధర్మము అను తీరు ఎట్లు కలిగినది? 
కీదృశో జీవతాం జీవః క్వ వా గచ్ఛన్తి యే మృతాః, 
అస్మాల్లోకా దముం లోకం సర్వం శంసతు నో భవాన్. 	4 
బ్రతికియున్నవారి జీవము ఎట్టిది? అమృతులగు వారెందు బోవుదురు? ఈ లోకమును వదలి ఆ లోకమును పొందుట ఎట్లు జరుగుచున్నది? ఇది యంతయు తాము మాకు దయతో చెప్పవలయును. 
భీష్మ ఉవాచ - భీష్ము డిట్లు చెప్పెను. 
అత్రా ప్యుదాహరన్తీమ మితిహాసం పురాతనమ్, 
భృగుణాఽభిహితం శాస్త్రం భరద్వాజాయ పృచ్చతే. 	5 
ఇందును ప్రాతకాలపు ఇతిహాసమును చెప్పుచుందురు. భరద్వాజు డడుగగా భృగువు ఈ శాస్త్రమును వివరించెను. 
కైలాసశిఖరే దృష్ట్వా దీప్యమానం మహౌజసమ్, 
భృగుం మహర్షి మాసీనం భరద్వాజోఽన్వపృచ్ఛత. 	6 
గొప్ప తేజస్సుతో వెలుగొందుచు కైలాసశిఖరమున కూర్చున్న మహర్షి భృగువును చూచి భరద్వాజు డిట్లు ప్రశ్న చేసెను. 
ససాగరః సగగనః సశైలః సబలాహకః, 
సభూమిః సాగ్నిపవనో లోకోఽయం కేన నిర్మితః. 	7 
సముద్రములు, ఆకాశము, కొండలు, మేఘములు, భూమి, నిప్పు, గాలి అనువానితోడి ఈ లోకము నెవరు నిర్మించిరి? 
కథం సృష్టాని భూతాని కథం వర్ణ విభక్తయః, 
శౌచాశౌచం కథం తేషాం ధర్మాధర్మ విధిః కథమ్. 	8 
భూతములు ఎట్లు సృజింపబడినవి? వాని వర్ణముల విభాగము లెట్లు కలిగినవి? వాని శుద్ధి, అశుద్ధు లెట్లేర్పడినవి? ధర్మము, అధర్మముల విధానము ఎట్లు కలిగినది? 
కీదృశో జీవతాం జీవః క్వవా గచ్ఛన్తి యేఽమృతాః, 
పరలోక మిమం చాపి సర్వం శంసితు మర్హసి. 	9 
జీవించి యున్నవారి జీవ మెటువంటిది? అమృతులైన వా రెచటి కరుగుదురు? పరలోకమెట్టిది? ఈ లోక మెట్టిది? ఇది యంతయు నాకు తెలియ జెప్పుము. 
ఏవం స భగవాన్ పృష్టో భరద్వాజేన సంశయమ్, 
బ్రహ్మర్షి ర్బ్రహ్మసంకాశః సర్వం తస్మై తతోఽబ్రవీత్. 	10 
ఇట్లు భరద్వాజుడు తన సంశయము నడుగగా బ్రహ్మర్షియు బ్రహ్మవంటి వాడును అగు భృగువు అతనికి సర్వము నిట్లు చెప్పెను. 
భృగు రువాచ - భృగు విట్లు పలికెను. 
మానసో నామ యః పూర్వో విశ్రుతో వై మహర్షిభిః, 
అనాదినిధనో దేవ స్తథాఽభేద్యోఽజరామరః. 	11 
మునుపు మహర్షులకు వినవచ్చిన మానసుడను పేరు గల దేవుడు కలఁడు. అతనికి ఉత్పత్తియు, వినాశమును లేవు. అతని నెవ్వడు భేదింపజాలడు. ముదిమియు, చావును లేనివాడు. 
అవ్యక్త ఇతి విఖ్యాతః శాశ్వతోఽథాక్షయోఽవ్యయః, 
యతః సృష్టాని భూతాని జాయన్తే చ మ్రియన్తి చ. 	12 
అవ్యక్తమని ప్రసిద్ధి కలదియు, శాశ్వతము, అక్షయము, అవ్యయమునైనది. దీని నుండియే భూతములన్నియు నేర్పడి పుట్టుచున్నవి, చచ్చుచున్నవి. 
సోఽసృజ త్ప్రథమం దేవో మహాన్తం నామ నామతః, 
మహాన్ ససర్జాహంకారం స చాపి భగవా నథ. 	13 
ఆ మానసుడను దేవుడు మొదట ‘మహత్తు’ను సృజించెను. మహత్తు అను భగవంతుడు అహంకారమును సృజించెను. 
ఆకాశ మితి విఖ్యాతం సర్వభూత ధరః ప్రభుః, 
ఆకాశా దభవద్వారి సలిలా దగ్ని మారుతౌ 
అగ్ని మారుత సంయోగా త్తతః సమభవ న్మహీ. 	14 
సర్వభూతములను ధరించు ప్రభువగు ఆ అహంకారము ఆకాశమని పేరుగన్న దానిని సృజించెను. ఆకాశమునుండి జలము, జలమునుండి అగ్ని వాయువులు, అగ్ని వాయువుల సంయోగమువలన భూమి ఏర్పడెను. 
తత స్తేజోమయం దివ్యం పద్మం సృష్టం స్వయంభువా,
తస్మాత్పద్మా త్సమభవ ద్ర్బహ్మ వేదమయో నిధిః. 	15 
అందునుండి స్వయంభువు తేజోమయము, దివ్యమునగు ఒక పద్మమును సృజించెను. దానినుండి బ్రహ్మ ఏర్పడెను. అతడు వేదమయమైన నిధి. 
అహంకార ఇతి ఖ్యాతః సర్వభూతాత్మ భూతకృత్, 
బ్రహ్మా వై స మహాతేజా య ఏతే పఞ్చ ధాతవః. 	16 
సర్వ భూతములు శరీరముగా కలిగి సర్వ భూతములను సృజించు అహంకారమను ప్రసిద్ధిగల తత్త్వము. మరియు ఈ అయిదు ధాతువులును మహాతేజస్సుగల ఆ బ్రహ్మయే. 
శైలా స్తస్యార్థి సంజ్ఞాస్తు మేదో మాంసం చ మేదినీ, 
సముద్రా స్తస్య రుధిర మాకాశ ముదరం తథా. 	17 
ఆ అహంకార రూప బ్రహ్మకు కొండలు ఎముకలు భూమి మేదస్సు మాంసము, సముద్రము నెత్తురు, ఆకాశము కడుపు. 
పవన శ్చైవ నిఃశ్వాస స్తేజోఽగ్ని ర్నిమ్నగాః శిరాః, 
అగ్నీషోమౌతు చన్ద్రార్కౌ నయనే తస్య విశ్రుతే. 	18 
గాలి ఆతని నిట్టూర్పు, అగ్ని తేజస్సు, నదులు శిరలు. అగ్ని, సోముడు అను దేవతలుగా పిలువబడు సూర్యచంద్రులు అతని కన్నులు. 
నభశ్చోర్ధ్వం శిర స్తస్య క్షితిః పాదౌ భుజౌ దిశః, 
దుర్విజ్ఞేయో హ్యచిన్త్యాత్మా సిద్ధైరపి న సంశయః. 	19 
పైనున్న ఆకాశమతని తల. నేల పాదములు, చేతులు దిక్కులు. ఇట్లతడు సిద్ధులకు తెలియనలవికాని వాడు. ఊహింపనలవి కాని ఆత్మ కలవాడు. సంశయము లేదు. 
స ఏవ భగవాన్ విష్ణు రనన్త ఇతి విశ్రుతః, 
సర్వభూతాత్మ భూతస్థో దుర్విజ్ఞేయో ఽకృతాత్మభిః. 	20 
ఆ భగవంతుడే విష్ణువు, అనంతుడు అని ప్రసిద్ధి కెక్కెను. అతడు సర్వ భూతములకు ఆత్మవంటి దానియందు అహంకారము నందున్నవాడు. ఆత్మతత్త్వ మెరుగని వారికి తెలియనలవి కాని వాడు. 
అహంకారస్య యః స్రష్టా సర్వభూత భవాయ వై, 
యతః సమభవ ద్విశ్వం పృష్టో ఽహం యదిహ త్వయా. 	21 
సర్వభూతముల ఉత్పత్తికొరకు అహంకారమును సృజించిన వానినుండియే ఈ విశ్వమంతయు ఏర్పడినది. నన్ను సృష్టిని గూర్చి నీవు అడిగిన ప్రశ్నకు సమాధానము చెప్పితిని. 
భరద్వాజ ఉవాచ - భరద్వాజు డిట్లనెను. 
గగనస్య దిశాం చైవ భూతలస్యా నిలస్య వా, 
కాన్యత్ర పరిమాణాని సంశయం ఛిన్ది తత్త్వతః. 	22 
ఆకాశము, దిక్కులు, భూతలము, గాలి అనువాని పరిమాణములు ఏవి? ఉన్నదున్నట్లు చెప్పి నా సంశయమును పోగొట్టుము. 
భృగు రువాచ - భృగు విట్లు పలికెను 
అనన్త మేత దాకాశం సిద్ధదైవత సేవితమ్, 
రమ్యం నానాశ్రయాకీర్ణం యస్యాన్తో నాధిగమ్యతే. 	23 
సిద్ధులు, దేవతలు సేవించు ఈ ఆకాశము అనంతము. రమ్యము. ఎన్నింటికో ఆశ్రయమై వ్యాపించి యున్నట్టిది. దీని అంతము తెలియరాదు. 
ఊర్ధ్వం గతే రధస్తాత్తు చన్ద్రా దిత్యౌ న దృశ్యతః, 
తత్ర దేవాః స్వయం దీప్తా భాస్వరాభాగ్ని వర్చసః. 	24 
సూర్యరశ్మి గతికి పై భాగమునను, క్రింది భాగమునను చంద్రాదిత్యులు కానరాకున్న అచట దేవతలు తమంతతాము ప్రకాశించుచు, గొప్ప వెలుగులు చిమ్ము అగ్నివంటి తేజస్సు గల వారై యున్నారు. 
తే చాప్యన్తం న పశ్యన్తి నభసః ప్రథితౌజసః, 
దుర్గమత్వా దనన్తత్వా దితి మే విద్ధి మానద. 	25 
అట్టి గొప్ప శక్తి గల దేవతలు కూడ ఆకాశము అంతమును, పోనలవి కాని కారణమునను, అనంతమగుటవలనను, చూడజాలకున్నారు. 
ఉపరిష్టోపరిష్టాత్తు ప్రజ్వలద్భిః స్వయంప్రభైః, 
నిరుద్ధ మేత దాకాశ మప్రమేయం సురైరపి. 	26 
పైకి, పైకి, తమకాంతులతో వెలుగొందుచున్న దేవతలు కూడ ఈ ఆకాశమును నిలువరించి కొలతలను తెలియజాలకున్నారు. 
పృధివ్యన్తే సముద్రాస్తు సముద్రాన్తే తమః స్మృతమ్, 
తమసోఽన్తే జలం ప్రాహు ర్జలస్యాన్తేఽగ్ని రేవ చ. 	27 
భూమికొసను సముద్రములు కలవు. సముద్రముల చివర తమస్సు కలదు. దాని అంతమున జలము కలదు. జలము చివర అగ్నియే కలదు. 
రసాతలాన్తే సలిలం జలాన్తే పన్నగాధిపాః, 
తదన్తే పునరాకాశ మాకాశాన్తే పునర్జలమ్. 	28 
రసాతలము చివర జలము, దాని చివర సర్పములు, వాని చివర మరల ఆకాశము, ఆకాశము తుదిని మరల నీరు కలదు. 
ఏవ మన్తం భగవతః ప్రమాణం సలిలస్య చ, 
అగ్ని మారుతతోయేభ్యో దుర్ఙ్ఞేయం దైవతై రపి. 	29 
ఇట్లు భగవత్స్వరూపమైన జలమునకు అంతమును, కొలతయు లేవు. అగ్ని, వాయువు, జలముల ఆ అంతమును దేవతలు కూడ తెలిసి కొనజాలరు. 
అగ్ని మారుతతోయానాం వర్ణాః క్షితితలస్య చ, 
ఆకాశా దవగృహ్యన్తే భిద్యన్తే తత్త్వ దర్శనాత్. 	30 
అగ్ని, వాయువు, నీరు అనువాని వర్ణములు, భూమి వర్ణము ఆకాశమునుండి తీసికొనబడినవి. తత్త్వదర్శనమువలన వేరగుచున్నవి. 
పఠన్తి చైవ మునయః శాస్త్రేషు వివిధేషు చ, 
త్రైలోక్య సాగరే చైవ ప్రమాణం విహితం యథా. 
అదృశ్యాయ త్వగమ్యాయ కః ప్రమాణ ముదాహరేత్, 	31 
వేర్వేరు శాస్త్రములలో మునులు మూడు లోకములనెడు సాగరమున కొలతలను చదువుచున్నారు. కానరానిది, చేరరానిది అగు దానికి కొలత నెవడు చెప్పగలడు? 
సిద్ధానాం దేవతానాం చ యదా పరిమితా గతిః. 	 32 
తదా గౌణ మనన్తస్య నామానంతేతి విశ్రుతమ్, 
నామధేయానురూపస్య మానసస్య మహాత్మనః, 	33 
సిద్ధులకును దేవతలకును కూడ పరిమితమైన గతియే కలదు. కాని అనంతుడు మహాత్ముడునగు మానసుని గుణమును బట్టియే ఆతనికి అనంతుడను నామము పేరునకు తగినట్లుగా ప్రసిద్ధి కెక్కినది. 
యదా తు దివ్యం యద్రూపం హ్రసతే వర్ధతే పునః, 
కోఽ న్యస్తద్వేదితుం శక్యో యోఽపి స్యాత్తద్విదోఽపరః 	34 
ఆతని దివ్యమైన ఆ రూపము తగ్గును, హెచ్చును. అతని వంటి వాడే మరియొకడు ఉన్న గాని అతనిని గూర్చి తెలియగల వాడెవ్వడు? 
తతః పుష్కరతః సృష్టః సర్వజ్ఞో మూర్తిమాన్ ప్రభుః, 
బ్రహ్మా ధర్మమయః పూర్ణః ప్రజాపతి రనుత్తమః. 	35 
అటుపై ఆపద్మమునుండి సృజింపబడిన బ్రహ్మ సర్వజ్ఞుడు, మూర్తిమంతుడు, ధర్మమయుడు, పూర్ణుడు, ప్రభువు, సర్వోత్తముడు అయిన ప్రజాపతి ఆయెను. 
భరద్వాజ ఉవాచ - భరద్వాజు డిట్లనెను. 
పుష్కరా ద్యది సంభూతో జ్యేష్ఠం భవతి పుష్కరమ్, 
బ్రహ్మాణం పూర్వజం చాహ భవాన్ సందేహ ఏవ మే. 	36 
బ్రహ్మ పద్మమునుండి పుట్టినచో పద్మము అతని కంటె జ్యేష్ఠము. మఱి బ్రహ్మను నీవు ముందు పుట్టిన వాడు అంటివి. ఇది నా సందేహము. 
భృగు రువాచ - భృగు విట్లనెను. 
మానసస్యేహ యా మూర్తి ర్బ్రహ్మత్వం సముపాగతా, 
తస్యాసన విధానార్థం పృథివీ పద్మ ముచ్యతే. 	37 
మానసుని ఆమూర్తియే బ్రహ్మగా నయినది. ఆతనికి ఆసనముగా నుండుటకొరకు భూమినే పద్మము అనుచున్నాము. 
కర్ణికాంతస్య పద్మస్య మేరు ర్గగన ముచ్ఛ్రితః, 
తస్య మధ్యే స్థితో లోకాన్ సృజతే జగతః ప్రభుః. 	38 
ఇతి శ్రీమహాభారతే శాన్తిపర్వణి మోక్షధర్మ పర్వణి భృగు భరద్వాజ సంవాదే ద్వ్యశీత్యధిక శతతమోఽధ్యాయః. 
ఆ పద్మపు దుద్దు (నడిమి భాగమును) ఆకాశమునంటిన మేరుపర్వతము. దాని నడుమ నుండి జగత్ప్రభువు లోకములను సృజించుచున్నాడు. 
ఇది శ్రీమహాభారతము శాంతి పర్వమున మోక్ష ధర్మ పర్వమున భృగుభరద్వాజ సంవాదము గల నూట యెనుబది రెండవ అధ్యాయము. 
భరద్వాజ ఉవాచ - భరద్వాజు డిట్లనెను. 
ప్రజా విసర్గం వివిధం కథం స సృజతే ప్రభుః, 
మేరుమధ్యే స్థితో బ్రహ్మా తద్ర్బూహి ద్విజసత్తమ. 	1 
మేరుమధ్యమున నున్న బ్రహ్మ పెక్కుతీరులు గల ప్రజల సృష్టిని ఎట్లు చేసెను? బ్రాహ్మణోత్తమా! దానిని నాకు తెలియజెప్పుము. 
భృగు రువాచ - భృగు విట్లనెను. 
ప్రజావిసర్గం వివిధం మానసో మనసాఽసృజత్, 
సంరక్షణార్థం భూతానాం సృష్టం ప్రథమతో జలమ్. 	2 
మానసుడు ప్రజల వివిధమైన సృష్టిని మనస్సుతో చేసెను. భూతముల సంరక్షణ కొరకు మొట్టమొదట జలమును సృష్టించెను. 
యత్ప్రాణః సర్వభూతానాం వర్ధన్తే యేన చ ప్రజాః, 
పరిత్యక్తాశ్చ నశ్యన్తి తేనేదం సర్వ మావృతమ్. 	3 
ఏది సర్వభూతములకు ప్రాణమో, దేనితో ప్రజలు వృద్ధి పొందుచున్నారో, ఏది వదలివైచినచో నశించుచున్నారో దానితో ఇదియంతయు ఆవృతమై యున్నది. 
పృథివీ పర్వతా మేఘా మూర్తిమన్తశ్చ యే పరే, 
సర్వం తద్వారుణం జ్ఞేయ మాప స్తస్తంభిరే యతః. 	4 
భూమి, పర్వతములు, మేఘములు - ఇంకను ఆకారముగల యితరములు - ఇవియన్నియు వారుణమే అని తెలియదగును. నీరు ముద్దకట్టగా నివి యన్నియు నేర్పడినవి. 
భరద్వాజ ఉవాచ - భరద్వాజు డిట్లు పలికెను. 
కథం సలిల ముత్పన్నం కథం చైవాగ్ని మారుతౌ, 
కథం వా మేదినీ సృష్టేత్యత్ర మే సంశయో మహాన్ . 	5 
జలమెట్లు ఏర్పడినది? అగ్ని వాయువులు ఎట్లు రూపొందినవి? భూమి ఏ విధముగా సృజింపబడినది? ఇందు నాకు పెద్ద సంశయము కలదు. 
భృగు రువాచ - భృగు విట్లనెను. 
బ్రహ్మకల్పే పురా బ్రహ్మన్ బ్రహ్మర్షీణాం సమాగమే, 
లోకసంభవసందేహః సముత్పన్నో మహాత్మనామ్. 	6 
మునుపటి బ్రహ్మకల్పమున, ఓ బ్రాహ్మణా! బ్రహ్మర్షుల సమావేశమున మహాత్ములకు లోకము పుట్టిన దానిని గూర్చిన సందేహము కలిగెను. 
తే ఽ తిష్ఠన్ ధ్యాన మాలమ్యృ మౌన మాస్థాయ నిశ్చలాః, 
త్యక్తాహారాః పవనపా దివ్యం వర్షశతం ద్విజాః . 	7 
వారు ధ్యానము నవలంబించి మౌనమును నిలుపుకొని, కదలిక లేనివారు, ఆహారమును వదలినవారు, గాలిని మాత్రమే తీసికొనువారునై నూరుదేవ వత్సరములు నిలిచియుండిరి. 
తేషాం బ్రహ్మమయీ వాణీ సర్వేషాం శ్రోత్ర మాగమత్, 
దివ్యా సరస్వతీ తత్ర సంబభూవ నభ స్తలాత్. 	8 
వారందరికి బ్రహ్మమయి యగు వాక్కు చెవులబడెను. దివ్యమగు సరస్వతి ఆకాశతలము నుండి వెలువడెను. 
పురా స్తిమిత మాకాశ మనంత మచలోపమమ్, 
నష్టచన్ద్రార్కపవనం ప్రసుప్త మివ సంబభౌ. 	9 
మునుపు అనంతమైన ఆకాశము, పర్వతము వంటిదై చంద్రుడు, సూర్యుడు, వాయువు లేనిదై స్తిమితమై గాఢనిద్ర పొందినది వలె కన్పట్టుచుండెడిది. 
తతః సలిల ముత్పన్నం తమసీవాపరం తమః, 
తస్మాచ్చ సలిలోత్పీడా దుదతిష్ఠత మారుతః. 	10 
అంత జలము పుట్టినది. అది చీకటిలో మరియొక చీకటి వంటిది. ఆ సలిలము ఒత్తిడికి వాయువు పైకి వెలువడినది. 
యథా భాజన మచ్ఛిద్రం నిఃశబ్ద మివ లక్ష్యతే, 
తచ్చాంభసా పూర్యమాణం సశబ్దం కురుతేఽనిలః. 11 
చిల్లులు లేని పాత్ర నిశ్శబ్దముగా కన్పట్టును. దానిని నీటితో నింపుచుండగా గాలి దానిని శబ్దము కలదిగా చేయును. 
యథా సలిల సంరుద్ధే నభసో ఽనిరన్తరే,	 12 
భిత్వా ఽర్ణవతలం వాయుః సముత్పతతి ఘోషవాన్. 
అవకాశములేని ఆకాశములో నీరు అడ్డుకొనగా వాయువు నీటి పైభాగమును చీల్చుకొని పెద్ద ధ్వని కలదియై వెలుపలికి వచ్చిపడును. 
స ఏష చరతే వాయు రర్ణవోత్పీడ సంభవః, 
ఆకాశస్థాన మాసాద్య ప్రశాన్తిం నాధిగచ్ఛతి. 	13 
అట్లు నీటి ఒత్తిడివలన పుట్టిన వాయువు అటునిటు తిరుగుచు ఆకాశస్థానమును పొందియు ప్రశాంత స్థితిని పొందకుండును. 
తస్మిన్ వాయ్వంబు సంఘర్షే దీప్తతేజా మహాబలః, 
ప్రాదురభూ దూర్వశిఖః కృత్వా నిస్తిమరం నభః. 	14 
ఆ వాయుజలముల సంఘర్షమునందు గొప్పకాంతులు, గొప్పబలము, పై వైపు శిఖలు గల అగ్ని, ఆకాశమును చీకటి లేనిదిగా చేయుచు, ఆవిర్భవించెను. 
అగ్నిః పవన సంయుక్తః ఖం సమాక్షిపతే జలమ్, 
సోఽగ్ని ర్మారుత సంయోగా ద్ఘనత్వ ముపపద్యతే. 	15 
అగ్ని గాలితో కలిసి నీటిని ఆకాశమునకు వడితో విరజిమ్మెను. ఆ అగ్ని వాయు సంయోగమువలన ఘనపదార్థముగా నయ్యెను. 
తస్యాకాశం నిపతితః స్నేహ స్తిష్ఠతి యోఽపరః, 
స సంఘాతత్వ మాపన్నో భూమిత్వ మనుగచ్ఛతి. 	16 
ఆ వాయువుతో కూడిన అగ్నియందు ఆకాశ మధ్యమున నేర్పడిన జిడ్డు మరియొక స్వరూపము కలది ఆయెను. ఆ మూడింటి సముదాయరూపమే భూమిగా నయ్యెను. 
రసానాం సర్వగన్ధానాం స్నేహానాం ప్రాణినాం తథా, 
భూమి ర్యోని రిహ జ్ఞేయా యస్యాం సర్వం ప్రసూయతే.	17 
ఇతి శ్రీమహాభారతే శాన్తిపర్వణి మోక్షధర్మ పర్వణి భృగుభరద్వాజ సంవాదే మానస భూతోత్పత్తి కథనే త్ర్యశీత్యధిక శతతమోఽధ్యాయః 
ఇట్లేర్పడిన యీ భూమి అన్ని రసములకు, అన్ని గంధములకు, అన్ని ద్రవ పదార్థములకు, అన్ని ప్రాణులకు పుట్టుక స్థానమాయెను. దాని నుండియే సర్వము ఏర్పడెను. 
ఇది శ్రీమహాభారతము శాంతి పర్వమున మోక్షధర్మ పర్వమువ భృగు భరద్వాజ సంవాదమున మానస భూతోత్పత్తి కథనముగల నూట యెనుబది మూడవ అధ్యాయము. 
భరద్వాజ ఉవాచ - భరద్వాజు డిట్లనెను. 
త ఏతే ధాతవః పఞ్చ బ్రహ్మ యా నసృజ త్పురా, 
ఆవృతా యై రిమే లోకా మహాభూతాభిసంజ్ఞితా: 	1 
యదాఽసృజత్సహస్రాణి భూతానాం చ మహామతిః 
పఞ్చానా మేవ భూతత్వం కథం సముపపద్యతే. 	2 
పూర్వము బ్రహ్మ అయిదు భూతములను సృజించెను. అవి ఈ లోకములన్నింటిని ఆవరించి యుండెను. వానికి మహాభూతములని పేరు. ఆ మహామతి వేలకొలది భూతములను సృజించి యుండగా ఈ అయిదింటినే భూతము లనుట యెట్లు కుదరును? 
భృగు రువాచ - భృగు విట్లు చెప్పెను. 
అమితానాం మహాశబ్దో యాన్తి భూతాని సంభవమ్, 
తత స్తేషాం మహాభూత శబ్దోఽయ ముపపద్యతే. 	3 
అమితమైన వానికే ‘మహా’ శబ్దము కలుగును. ఏవి యేర్పడినవో అవి భూతములు మాత్రమే. కావున అమితములైన వానికి మహాభూత మను సంజ్ఞ కుదురుచున్నది. 
చేష్టా వాయుః ఖ మాకాశ మూష్మాగ్నిః సలిలం ద్రవః, 
పృథివీ చాత్ర సంఘాతః శరీరం పాఞ్చభౌతికమ్. 	4 
చేష్ట వాయువు, రంధ్రము ఆకాశము, వేడి అగ్ని, ద్రవము నీరు, సముదాయము ఇందు భూమి - ఇట్లు శరీరము అయిదు భూతములతో ఏర్పడినదై పాంచభౌతిక మగుచున్నది. 
ఇత్యేతైః పఞ్చభి ర్భూతై ర్యుక్తం స్థావరజఙ్గమమ్, 
శ్రోత్రం ఘ్రాణం రసః స్పర్శో దృష్టి శ్చేన్ద్రియసంజ్ఞితాః. 	5 
ఈ అయిదు భూతములతో కూడినది ఈ స్థావర జంగమాత్మక ప్రపంచము. చెవి, ముక్కు, నాలుక, చర్మము, కన్ను అనునవి ఇంద్రియమను పేరు కలిగినట్టివి. 
భరద్వాజ ఉవాచ - భరద్వాజు డిట్లు పలికెను. 
పఞ్చభి ర్యది భూతైస్తు యుక్తాః స్థావరజఙ్గమాః, 
స్థావరాణాం న దృశ్యన్తేశరీరే పఞ్చ ధాతవః. 	6 
స్థావరములు (కదలకుండునది) జంగమములును (కదలునవి) ఈ అయిదు భూతములతో కూడియుండునవైనచో స్థావరముల శరీరమునందు అయిదు ధాతువులును కానవచ్చుట లేదే! 
అనూష్మణా మచేష్టానాం ఘనానాం చైవ తత్త్వతః, 
వృక్షాణాం నోపలభ్యన్తే శరీరే పఞ్చధాతవః. 	7 
స్వరూపమును బట్టి ఘనములు (ద్రవములు కానివి) అయినను, వేడియు, చేష్టలును లేని చెట్ల శరీరమునందు అయిదు ధాతువులు కానరావు కదా! 
న శృణ్వన్తి న పశ్యన్తి నగన్ధ రసవేదినః, 
నచ స్పర్శం విజానన్తి తే కథం పాఞ్చభౌతికాః. 	8 
చెట్లు వినవు, చూడవు, గంధమును రసమును తెలిసి కొనజాలవు. స్పర్శను తెలియవు. అవి పాంచభౌతికము లెట్లగును? 
అద్రవత్వా దనగ్నిత్వా దభూమిత్వా దవాయుతః, 
ఆకాశ స్యాప్రమేయత్వా ద్వృక్షాణాం నాస్తి భౌతికమ్. 	9 
ద్రవత్వము లేదు, అగ్నిత్వము లేదు, భూమితనము లేదు, వాయువుతనము లేదు, ఆకాశము అప్రమేయము అగుటవలన వృక్షములకు భూతమయత్వము లేదు. 
భృగు రువాచ - భృగు విట్లనెను. 
ఘనానా మపి వృక్షాణా మాకాశోఽస్తి న సంశయః, 
తేషాం పుష్ప ఫలవ్యక్తి ర్నిత్యం సముపపద్యతే. 	10
వృక్షములు ఘన పదార్థ జాతికి చెందిన వనుట నిజమే. వానికి ఆకాశము కలదు. సంశయము లేదు. పుష్పములు, ఫలములు నిత్యము వానినుండి వెలువడు చుండుట ఉన్నదియే కదా! 
ఊష్మతో మ్లాయతే వర్ణం త్వక్ ఫలం పుష్ప మేవ చ 
మ్లాయతే శీర్యతే చాపి స్పర్శ స్తేనాత్ర విద్యతే. 	11 
వేడివలన చెట్టురంగు వాడిపోవుచున్నది. చర్మము, ఫలము, పుష్పము కూడ వాడుచున్నది. నశించు చున్నది. కావున అందు స్పర్శయు కలదు. 
వాయ్వగ్న్యశనినిర్ఘో షైః ఫలం పుష్పం విశీర్యతే, 
శ్రోత్రేణ గృహ్యతే శబ్ద స్తస్మాచ్ఛృణ్వన్తి పాదపాః. 	 12 
వాయువు, అగ్ని, పిడుగు అనువాని ఘోషముల చేత చెట్లనుండి ఫలములు, పూవులు రాలిపోవుచున్నవి. శబ్దమును గ్రహించునది చెవి కదా! కావున నిట్లు చెట్లు కూడ వినుచున్నవి. 
వల్లీ వేష్టయతే వృక్షం సర్వత శ్పైవ గచ్ఛతి, 
న హ్యదృష్టేశ్చ మార్గోఽస్తి తస్మాత్ పశ్యన్తి పాదపాః. 	13 
తీగె చెట్టును చుట్టుకొనుచున్నది. అన్ని వైపులకు పోవుచున్నది. చూపు లేనిదానికి దారియుండదు కదా! అందువలన చెట్లు చూచుచున్నవి. (అనగా వానికి చక్షురింద్రియము కలదని తెలియుచున్నది.) 
పుణ్యాపుణ్యై స్తథా గన్ధై ర్ధూపైశ్చ వివిధై రపి, 
అరోగాః పుష్పితాః సన్తి తస్మాజ్ఞిఘ్రన్తి పాదపాః. 	14 
మంచిచెడు వాసనలచేతను, వివిధములైన ధూపములచేతను చెట్లు రోగములేనిపై పుష్పించుచున్నవి. అందువలన చెట్లు వాసన చూడగలిగినట్టివి. 
పాదైః సలిలపానాచ్చ వ్యాధీనాం చాపి దర్శనాత్, 
వ్యాధిప్రతిక్రియత్వాచ్చ విద్యతే రసనం ద్రుమే. 	15 
వ్రేళ్లతో నీటిని త్రావుచుండుటవలనను, వ్యాధులు కానవచ్చుచుండుటవలనను, వ్యాధులకు చికిత్సలుండుటవలనను చెట్టునందు రసనేంద్రియము (నాలుక) కలదని తెలియుచున్నది. 
వక్త్రేణోత్సలనాళేన యథోర్ధ్వం జల మాదదేత్, 
తథా పవనసంయుక్తః పాదైః పిబతి పాదపః. 	16 
కలువతూడుతో ముఖముతో మనుజుడు జలమును లోనికి పీల్చుకొనుచున్నాడు. అట్లే గాలితో కూడినదై వృక్షము పాదములతో (వ్రేళ్లతో) నీటిని త్రావుచున్నది. 
సుఖదుఃఖయోశ్చ గ్రహణా చ్ఛిన్నస్య చ విరోహణాత్, 
జీవం పశ్యామి వృక్షాణా మచైతన్యం న విద్యతే. 	17 
చెట్లు సుఖదుఃఖములను గ్రహించుచున్నవి. నరికివేయగా మరల మొలచుచున్నవి. అందువలన చెట్లలో జీవమును చూచుచున్నాను. వానియందు అచేతనత కానరాదు. 
తేన తజ్జల మాదత్తం జరయత్యగ్ని మారుతౌ, 
ఆహారపరిణామాచ్చ స్నేహో వృద్ధిశ్చ జాయతే. 	18 
చెట్టు జలమును తీసికొనుచున్నది. అగ్నివాయువులు దానికి ముదిమిని తెచ్చుచున్నవి. ఆహారపు మార్పువలన స్నేహము వృద్ధియు కలుగుచున్నవి. (స్నేహమనగా జిడ్డుగల ద్రవ్యము.) 
జఙ్గమానాం చ సర్వేషాం శరీరే పఞ్చ ధాతవః, 
ప్రత్యేకశః ప్రభిద్యన్తే యైః శరీరం విచేష్టతే. 	19 
జంగమములన్నింటి శరీరమునందును వేరువేరుగా అయిదుధాతువులు భిన్నమైన స్థితులు కలవిగా నున్నవి. వానితో శరీరము కదలుచున్నది. 
త్వక్ చ మాంసం తథాస్థీని మజ్జా స్నాయుశ్చ పఞ్చమమ్, 
ఇత్యేత దిహ సంఘాతం శరీరే పృథివీమయమ్.	20 
చర్మము, మాంసము, ఎముకలు, మజ్జ, అయిదవది యగు స్నాయువు - ఈ సముదాయము శరీరమున పృథివీమయము (భూమితత్వముతో నిండినది). 
తేజో హ్యగ్ని స్తథా క్రోధ శ్చక్షు రూష్మా తథైవ చ, 
అగ్ని ర్జరయతే యచ్చ పఞ్చాగ్నేయాః శరీరిణః. 	21 
దేహములోపలి అగ్ని, క్రోధము, కన్ను, వేడి, దేహమును కృశింపజేసెడు అగ్ని అను నీ అయిదును శరీరము కలవాని అగ్నివికారములు. 
శ్రోత్రం ఘ్రాణం తథాస్యం చ హృదయం కోష్ఠ మేవ చ, 
ఆకాశా త్ర్పాణినా మేతే శరీరే పఞ్చ ధాతవః. 	22 
చెవి, ముక్కు, నోరు, హృదయము, అన్నకోశము అను నీ అయిదును ప్రాణుల శరీరమునందు ఆకాశము వలన ఏర్పడిన అయిదు ధాతువులు. 
శ్లేష్మా పిత్త మథ స్వేదో వసా శోణిత మేవ చ, 
ఇత్యాపః పఞ్చధా దేహే భవన్తి ప్రాణినాం సదా. 	23 
శ్లేష్మము, పిత్తము, స్వేదము, వస, రక్తము అను అయిదును ప్రాణుల దేహమున జలము యొక్క స్వరూపములు. 
ప్రాణా త్ప్రణీయతే ప్రాణీ వ్యానా ద్వ్యాయచ్ఛతే తథా, 
గచ్ఛత్యపానోఽధ శ్చైవ సమానో హృద్యవస్థితః. 	24 
ప్రాణి ప్రాణవాయువుతో ఆయా కార్యములను చేయుచున్నాడు. వ్యాన వాయువు వలన బరువులెత్తుట మొదలగు పనులు చేయుచున్నాడు. అపానవాయువు క్రిందిభాగమునుండి వెలువడుచున్నది. (మూత్రాదులను వెలువరించుచున్నది). సమానము హృదయస్థానమున నెలకొనియున్నది. 
ఉదానా దుచ్ఛ్వసితి చ ప్రతిభేదాచ్చ భాషతే, 
ఇత్యేతే వాయవః పఞ్చ చేష్టయ న్తీహ దేహినమ్ . 	25 
ఉదానవాయువువలన ఊపిరిపీల్చుచున్నది. (ప్రాణి) స్థానభేదమువలన మాటాడుచున్నాడు (మానవుడు). ఇట్లీ అయిదు వాయువులు దేహము కలవానిని చేష్టలు కలవానినిగా చేయుచున్నవి. 
భూమే ర్గన్ధగుణా న్వేత్తి రసం చాద్భ్యః శరీరవాన్, 
జ్యోతిషా చక్షుషా రూపం స్పర్శం వేత్తి చ వాహినా. 	26 
భూతత్త్యముచేత గంధ గుణములను, నీటివలన రసమును, అగ్నితత్త్వము గల కంటితో రూపమును, వాయుతత్త్వము గల చర్మముతో స్పర్శను శరీరము కలవాడు తెలియుచున్నాడు. 
గన్ధః స్పర్శో రసో రూపం శబ్దశ్చాత్ర గుణాః స్మృతాః 
తస్య గన్ధస్య వక్ష్యామి విస్తరాభిహితాన్ గుణాన్. 	27 
గంధము, స్పర్శ, రసము, రూపము, శబ్దము అనునవి యిచట గుణములుగా స్మరింపబడినవి. ఆ గంధపు పెక్కు విధములగు గుణములను, పెద్దలు చెప్పువానిని, చెప్పెదను. 
ఇష్టశ్చానిష్ట గన్ధశ్చ మధురః కటు రేవ చ, 
నిర్హారీ సంహతః స్నిగ్ధో రూక్షో విశద ఏవ చ.
 ఏవం నవవిధో జ్ఞేయః పార్థివో గన్ధ విస్తరః. 	28
ఇష్టము, అనిష్టము, మధురము, కటువు, ఆమోదము, సంహతము, స్నిగ్ధము, రూక్షము, విశదము - అని పృథివికి సంబంధించిన గంధముల వ్యాప్తి తొమ్మిది విధములుగా నుండును. 
జ్యోతిః పశ్యతి చక్షుర్భ్యాం స్పర్శం వేత్తి చ వాయునా, 
శబ్దః స్పర్శశ్చ రూపం చ రసశ్చాపి గుణాః స్మృతాః. 	29 
కన్నులతో నరుడు జ్యోతిని చూచును. వాయువు చేత స్పర్శను తెలిసికొనును. శబ్దము, స్పర్శము, రూపము, రసము అనునవి వాయువు గుణములు. 
రసజ్ఞానం తు వక్ష్యామి తన్మే నిగదతః శృణు, 
రసో బహువిధః ప్రోక్త ఋషిభిః ప్రథితాత్మభిః 	30 
రసజ్ఞానమును గూర్చి చెప్పెదను. దానిని నా వలన వినుము. మంచి భావన గల ఋషులు రసమును పెక్కు విధములుగా చెప్పియున్నారు. 
మధురో లవణ స్తిక్తః కషాయోఽమ్లః కటు స్తథా, 
ఏష షడ్విధవిస్తారో రసో వారిమయః స్మృతః. 	31 
తీపి, ఉప్పు, ఒగరు, చేదు, పులుపు, కారము అని రసము ఆరు విధములుగా విస్తరించినది. రసము వారి మయము - (జలమునకు సంబంధించినది). 
శబ్దః స్పర్శశ్చ రూపం చ త్రిగుణం జ్యోతి రుచ్యతే, 	32 
శబ్దము, స్పర్శ, రూపము అని అగ్ని మూడు గుణములు కలది యని చెప్పబడును. 
జ్యోతిః పశ్యతి రూపాణి రూపం చ బహుధా స్మృతమ్, 
హ్రస్వో దీర్ఘ స్తథా స్థూల శ్చతురస్రోఽణు వృత్తవాన్. 	33 
చక్షురింద్రియము రూపములను చూచును. రూపము కూడ పెక్కు విధములు. పొట్టి, పొడుగు, లావు, చతురస్రము, గుండ్రము మొదలగునది. 
శుక్లః కృష్ణ స్తథా రక్తః పీతో నీలారుణా స్తథా, 
కఠిన శ్చిక్కణః శ్లక్ష్ణః పిచ్ఛిలో మృదు దారుణః.	34 
తెలుపు, నలుపు, ఎరుపు, పసుపు, నీలారుణము, కఠినము, చిక్కణము, శ్లక్షము, పిచ్ఛిలము, మృదువు, దారుణము. 
ఏవం షోడశ విస్తారో జ్యోతీరూప గుణః స్మృతః 
శబ్దస్పర్శౌ చ విజ్ఞేయౌ ద్విగుణో వాయు రిత్యుత. 	35 
ఇట్లు జ్యోతికి సంబంధించిన రూప గుణము పదునారు విధములుగా విస్తరించినది. శబ్దము, స్పర్శము అని వాయువునకు రెండు గుణములు. 
వాయవ్యస్తు గుణః స్పర్శః స్పర్శశ్చ బహుధా స్మృతః, 
ఉష్ణ: శీతః సుఖోదుఃఖః స్నిగ్ధో విశద ఏవ చ. 	36
తథా ఖలో మృదూ రూక్షో లఘు ర్గురుత రోఽపి చ 
ఏవం ద్వాదశధా స్పర్శో వాయవ్యో గుణ ఉచ్యతే. 	37 
వాయువునకు చెందిన గుణము స్పర్శ. అదియు పెక్కు విధములుగా నున్నది. వేడి, చల్లదనము, సుఖము, దుఃఖము, స్నిగ్ధము, విశదము, గట్టితనము, మెత్తదనము, రూక్షము, లఘువు, గురువు, గురుతరము - అని స్పర్శ పండ్రెండు విధములుగా చెప్పబడినది. 
తత్రైక గుణ మాకాశం శబ్ద ఇత్యేవ తత్స్మృతమ్, 
తస్య శబ్దస్య వక్ష్యామి విస్తారం వివిధాత్మకమ్. 	38 
ఆకాశము ఒక్క గుణము కలది. అది శబ్దము. ఆ శబ్దము విస్తారము పెక్కుతీరులుగా నున్నది. దానిని చెప్పెదను. 
షడ్జ ఋషభ గాన్దారౌ మధ్యమో ధైవత స్తథా, 
పఞ్చమ శ్చాపి విజ్ఞేయ స్తథా చాపి నిషాదవాన్. 	39 
షడ్జము, ఋషభము, గాంధారము, మధ్యమము, ధైవతము, పంచమము, నిషాదము - అనునవి శబ్ద భేదములు. 
ఏవం సప్తవిధః ప్రోక్తో గుణ ఆకాశసంభవః 
ఐశ్వర్యేణ తు సర్వత్ర స్థితోఽపి పటహాదిషు. 	40 
ఇట్లు ఆకాశమునుండి ఏర్పడిన గుణమును ఏడు విధములుగా చెప్పుదురు. అది అన్ని యెడల వ్యాపించి యున్నను పటహము మొదలగు వాద్యములందు అభివ్యక్తమగును. 
మృదంగ భేరీ శంఖానాం స్తనయిత్నో రథస్య చ, 
యః కశ్చిచ్ఛ్రూయతే శబ్దః ప్రాణినోఽప్రాణినో ఽపి వా, 
ఏతేషా మేవ సర్వేషాం విషయే సంప్రకీర్తితః. 	41 
మద్దెల, భేరి, శంఖము, పిడుగు, రథము అనువాని నుండి వినవచ్చెడు ఏ విధమైన ధ్వని యైనను ప్రాణికి గాని, ప్రాణము లేని దానికి గాని సంబంధించిన ఈ షడ్జాదులకు చెందినదనియే గుర్తింపవలయును. 
ఏవం బహువిధాకారః శబ్ద ఆకాశసంభవః, 
ఆకాశజం శబ్ద మాహు రేభి ర్వాయుగుణైః సహ. 	42 
ఇట్లు ఆకాశమునుండి సంభవించిన శబ్దము వాయుగుణములతో కూడి పెక్కువిధములైనది. ఇట్లు ఆకాశమున పుట్టిన గుణమును శబ్దముగా చెప్పుచున్నారు. 
అవ్యాహతై శ్చేతయతి న వేత్తి విషమస్థితైః, 
ఆప్యాయ్యన్తే చ తే నిత్యం ధాతవ స్తై స్తు ధాతుభిః 	43 
ఏ విధమైన అడ్డులు లేని చోట నరుడు శబ్దమును గ్రహించుచున్నాడు. విషమస్థితుల చేత గ్రహింపకున్నాడు. ఈ విధముగా ధాతువులచేత ధాతువులు నిత్యముగా మొదటినుండియు పెంపొందుచున్నవి. 
ఆపోఽగ్ని ర్మారుత శ్చైవ నిత్యం జాగ్రతి దేహిషు, 
మూల మేతే శరీరస్య వ్యాప్య ప్రాణా నిహ స్థితాః. 	44
ఇతి శ్రీమహాభారతే శాన్తిపర్వణి మోక్షధర్మ పర్వణి భృగుభరద్వాజ సంవాదే చతురశీత్యధిక శతతమోఽధ్యాయః 
జలములు, అగ్ని, వాయువు - ఇవి నిత్యము దేహులయందు మేల్కొని యుండును. ఇవి శరీరమునకు మూలము. ప్రాణములను వ్యాపించి యుండును. 
ఇది శ్రీ మహాభారతము శాంతి పర్వమున మోక్ష ధర్మపర్వమున భృగు భరద్వాజ సంవాదము గల నూటయెనుబది నాలుగవ అధ్యాయము. 
శరీరము, ఇంద్రియములు భౌతికములగుటను గూర్చి చెప్పియున్నారు. జ్ఞానశక్తి క్రియా శక్తియు కల విజ్ఞానము, ప్రాణము అనునవియు భౌతికములే - చిదాత్మకంటె భిన్నములే - అని చెప్పుటకై ఈ అధ్యాయమును ప్రారంభించు చున్నారు. 
భరద్వాజ ఉవాచ - భరద్వాజు డిట్లు అనెను. 
పార్థివం ధాతు మాసాద్య శారీర్థేగ్నిః కథం ప్రభో, 
అవకాశ విశేషేణ కథం వర్తయతేఽ నిలః. 	1 
ప్రభూ! అగ్ని పృథివికి సంబంధించిన ధాతువును పొంది శరీర సంబంధమైనదగుట యెట్లు? మరియు వాయువు అవకాశ విశేషముచేత దేహమును ఎట్లు కదిలించు చున్నది? 
భృగు రువాచ - భృగు విట్లనెను. 
వాయోర్గతి మహం బ్రహ్మన్ కథయిష్యామి తేఽనఘ, 
ప్రాణినా మనిలో దేహాన్ యథా చేష్టయతే బలీ. 	2 
అనఘా! బ్రాహ్మణా! నేను వాయువు గతిని గూర్చి చెప్పెదను. ప్రాణుల దేహములను బలముకలదియై వాయు వెట్లు కదలించుచున్నదో తెలిపెదను.
శ్రితో మూర్ధాన మగ్ని స్తు శరీరం పరిపాలయన్, 
ప్రాణో మూర్ధని చాగ్నౌ చ వర్తమానో విచేష్టతే. 	3 
అగ్ని మూర్ధమును (శిరస్సును) ఆశ్రయించి శరీరమును పరిపాలించుచున్నది. ప్రాణము శిరస్సునందును, అగ్నియందును ఉన్నది యగుచు శరీరమును చేష్టలు కలదిగా చేయుచున్నది. 
స జన్తుః సర్వభూతాత్మా పురుషః స సనాతనః, 
మనో బుద్ధి రహంకారో భూతాని విషయశ్చ సః.	4 
ఆ సనాతనుడు, సర్వభూతాత్ముడు అగు పురుషుడే జీవుడు. మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారము, భూతములు, విషయములు - అన్నియు నతడే. 
ఏవం త్విహ స సర్వత్ర ప్రాణేన పరిచాల్యతే, 
పృష్ఠతస్తు సమానేన స్వాం స్వాం గతి ముపాశ్రితః. 	5 
ఇట్లతడు ఈ దేహమున అన్ని యెడలను ప్రాణముతో అన్ని వైపుల కదలికలను పొందుచున్నాడు. ఆ వెనుక సమానముతో తనతన గతిని ఆశ్రయించి కదలుచున్నాడు. 
వస్తిమూలం గుదం చైవ పావకం సముపాశ్రితః 
వహన్మూత్రం పురీషం చాప్యపానః పరివర్తతే. 	6 
అదియే వాయువు మూత్రాశయమును, గుదమును, జఠరాగ్నిని ఆశ్రయించుకొని మూత్రమును, మలమును పట్టుకొని యుండి అపానముగా మారుచున్నది. 
ప్రయత్నే కర్మణి బలే య ఏక స్త్రిషు వర్తతే, 
ఉదాన ఇతి తం ప్రాహు రధ్యాత్మవిదుషో జనాః. 	7 
ప్రయత్నము, కర్మము, బలము - అనువాని మూడింటియందును ఏది ఒకటిగా వర్తించునో దానిని అధ్యాత్మ విద్య నెరిగిన వాని నుండి తెలిసికొనిన జనులు ఉదానమని చెప్పుదురు. 
సన్ధిష్వపి చ సర్వేషు సన్నివిష్ట స్తథాఽనిలః, 
శరీరేషు మనుష్యాణాం వ్యాన ఇత్యుపదిశ్యతే. 	8 
మానవుల శరీరములందలి సంధులన్నింటియందు సన్నిహితముగా నుండు వాయువును వ్యానము అందురు. 
ధాతు ష్వగ్నిషు వితతః సమానేన సమీరితః, 
రసాన్ ధాతూంశ్చ దోషాంశ్చ వర్తయ న్నవతిష్ఠతే. 	9 
చర్మము మున్నగు ధాతువులందును, అగ్నులయందును వ్యాపించి యున్న జఠరాగ్ని సమానవాయువుతో ప్రేరితమై రసములను, ధాతువులను, దోషములను మార్పులను పొందునట్లు చేయుచు నిలిచి యుండును. 
అపాన ప్రాణయో ర్మధ్యే ప్రాణాపాన సమాహితః 
సమన్విత స్త్వధిష్ఠానం సమ్య క్పచతి పావకః. 	10 
అపానమునకు ప్రాణమునకు నడుమ, ప్రాణాపానములతో కూడియున్నదియై అధిష్ఠానమును ఆశ్రయించి ఈ అగ్ని (అన్నము మొదలగు దానిని) చక్కగా జీర్ణము చేయుచున్నది. 
ఆస్యం హి పాయు పర్యన్త మన్తే స్యాద్గుద సంజ్ఞితమ్, 
స్రోత స్త స్మా త్ప్రజాయన్తి సర్వస్రోతాంసి దేహినామ్. 	11 
నోరు మొదలుకొని పాయువు చివరగా గల భాగమునకు గుద మని పేరు. ఆ వాహిక నుండి దేహము కలవారి వాహికలన్నియు నేర్పడుచున్నవి. 
ప్రాణానాం సన్నిపాతాచ్చ సన్నిపాతః ప్రజాయతే,
ఊష్మా చాగ్ని రితి జ్ఞేయోయోఽ న్నం పచతి దేహినామ్. 	12
ప్రాణములన్నియు ఈ నాడులలోపల కదలాడుచుండుటచేత, జఠరాగ్ని కూడ వానితో కలయిక పొందుచున్నది. ఆ అగ్నియే శరీరపు వేడి యని తెలియదగును. ఆదియే దేహుల అన్నమును జీర్ణము చేయుచున్నది. 
అగ్ని వేగవహః ప్రాణో గుదాన్తే ప్రతిహన్యతే, 
స ఊర్ధ్వ మాగమ్య పునః సముత్క్షిపతి పావకమ్. 	13 
అగ్నివేగము చేత ముందుకు సాగెడు ప్రాణము గుదము చివర అడ్డు కొనబడును. అది మరల పైకి వచ్చి అగ్నిని పైకి ఎగసనద్రోయును. 
పక్వాశయ స్త్వధో నాభ్యా మూర్ధ్వ మామాశయః స్థితః, 
నాభిమధ్యే శరీరస్య సర్వే ప్రాణాశ్చ సంస్థితాః. 	14 
నాభికి క్రిందిభాగమున పక్వాశయము (జీర్ణాశయము) పై భాగమున ఆమాశయము ఉన్నవి. ఆ విధముగా శరీరమున బొడ్డునకు నడుమ ప్రాణము లన్నియు నెలకొనియున్నవి. 
ప్రస్థితా హృదయా త్సర్వే తిర్యగూర్ధ్వ మధ స్తథా, 
వహ న్త్య న్న రసా న్నాడ్యో దశప్రాణ ప్రచోదితాః. 	15 
హృదయమునుండి బయలుదేరి అడ్డముగా నిలువుగా వ్యాపించుచు, పది ప్రాణములతో ప్రచోదన పొందుచున్నవై నాడులు అన్నరసమును దేహమున కంతటికిని చేర్చుచున్నవి. 
ఏష మార్గోఽథ యోగానాం యేన గచ్ఛన్తి తత్పదమ్, 
జితక్లమాః సమా ధీరా మూర్ధ న్యాత్మాన మాదధన్. 	16 
ఇది యోగుల మార్గము. దీనితో సహస్రారపదమును పొందుదురు. అలసతను జయించి సములై ధీరులై శిరస్సున ఆత్మను నిలుపుకొనుచుందురు. 
ఏవం సర్వేషు విహితః ప్రాణాపానేషు దేహినామ్, 
తస్మిన్ సమిధ్యతే నిత్య మగ్నిః స్థాల్యా మివాహితః. 	17
ఇతి శ్రీ మహాభారతే శాన్తిపర్వణి మోక్షధర్మపర్వణి పఞ్చాశీత్యధిక శతతమోఽధ్యాయః 
దేహధారులు సర్వప్రచారములు, ప్రాణాదులు నిమిత్తభూతములు కాగా చేయబడినది యోగము. అది చేయబడగా అందు, పాత్రయందు ఏర్పరచిన అగ్నివలె, నిత్యమగు బ్రహ్మము, చక్కగా ప్రకాశించును. 
ఇది శ్రీ మహాభారతము శాంతిపర్వమున మోక్షధర్మపర్వమున నూటయెనుబదియైదవ అధ్యాయము. 
“నిత్యమ్ సమిధ్యతే” అని జీవుని ఉపాధిరహితమైన రూపము ప్రకాశించునని వెనుకటి అధ్యాయమున చెప్పియున్నారు. దానిని లోకాయతిక మతము ననుసరించి ఆక్షేపించుచున్నారు. 
భరద్వాజ ఉవాచ - భరద్వాజు డిట్లనెను. 
యది ప్రాణయతే వాయు ర్వాయురేవ విచేష్టతే, 
శ్వసిత్యాభాషతే చైవ తస్మాజ్జీవో నిరర్థకః. 	1 
వాయువే ప్రాణము కలుగునట్లు చేసెనేని, వాయువే దేహమున చేష్టలను కలిగించునేని, ఊపిరాడుట, పలుకుట అన్నియు వాయువే నిర్వహించినచో జీవము నిరర్థకమగును కదా! 
యదూష్మభావ ఆగ్నేయో వహ్నినా పచ్యతే యది, 
అగ్ని ర్జరయతే చైతత్ తస్మా జ్జీవో నిరర్థకః. 	2 
అగ్ని గుణమగు వేడిమి లోపలి జఠరాగ్నిచేత స్పష్టముగా నేర్పడి అన్నమును జీర్ణము చేయునేని, అప్పుడు జీవుడు పనికిమాలినవాడగును గదా! 
జన్తోః ప్రమీయమాణస్య జీవో నైవోపలభ్యతే, 
వాయు రేవ జహాత్యేన మూష్మభావశ్చ నశ్యతి. 	3 
చనిపోవుచున్న ప్రాణికి జీవము లేనే లేకున్నది. వాయువే దానిని వదలిపోవు చున్నది. వేడిమియు నశించుచున్నది. 
యది వాయుమయో జీవః సంశ్లేషో యది వాయునా, 
వాయు మణ్డలవద్ దృశ్యో గచ్ఛేత్సహ మరుద్గణైః. 	4 
జీవుడు వాయుమయుడైనచో, వాయువుతో సంశ్లేషము పొందునేని సుడిగాలివలె కన్పట్టుచున్నవాడై వాయుగణములతో పాటు వెళ్లవలయును. 
సంశ్లేషో యది వాతేన యది తస్మాత్ప్రణశ్యతి, 
మహార్ణవవిముక్తత్వా దన్యత్సలిల భాజనమ్. 	5 
జీవుడు వాయువుతో కలయికను పొంది దాని వలన నశించునేని మహా సముద్రమున విడువబడినవాడై మరియొక ఓడవంటివాడు కావలయును. 
కూపే వా సలిలం దద్యాత్ ప్రదీపం వా హుతాశనే, 
క్షిప్రం ప్రవిశ్య నశ్యేత యథా నశ్యత్యసౌ తథా. 	6 
నూతిలో నీటిని వదలినచో, అగ్నియందు దీపము నుంచినచో అవి ప్రవేశించిన వెంటనే నశించును. అట్లే ఈ జీవుడును నశించును. 
పఞ్చధారణకే హ్యస్మిన్ శరీరే జీవితం కుతః, 
తేషా మన్యతరాభావా చ్చతుర్ణాం నాస్తి సంశయః. 	7 
అయిదింటితో ధారణము కలిగిన ఈ శరీరమున జీవుడనువాడు ఎక్కడనుండి కలుగును? వానిలో ఏదైన ఒక్కటి నశించినచో తక్కినవియు నశించుచున్నవి. ఇందు సంశయము లేదు. 
నశ్యన్త్యాపో హ్యనాహారాద్ వాయు రుచ్ఛ్వాస నిగ్రహాత్, 
నశ్యతే కోష్ఠ భేదాత్ ఖ మగ్ని ర్నశ్యత్యభోజనాత్. 	8 
ఆహారము లేని కారణమున శరీరములోని జలము తరిగిపోవును. ఊపిరిని బిగపట్టుటవలన వాయువు నశించును. కోష్ఠమును నిరోధించుటవలన ఆకాశము నశించును. భోజనము తీసికొననిచో అగ్ని మందగించును. 
వ్యాధి వర్ణ పరిక్లేశై ర్మేదినీ చైవ శీర్యతే, 
పీడితేఽన్యతరే హ్యేషాం సంఘాతో యాతి పఞ్చధా. 	9 
వ్యాధులు, వాపు, దేహబాధలు అనువానివలన పృథివీతత్త్వము చివికి పోవును. వీనిలో ఏదైన ఒకటి పీడనొందగా సముదాయము అయిదు ముక్కలుగా నైపోవును. 
తస్మిన్ పఞ్చత్వ మాపన్నే జీవః కి మనుధావతి, 
కిం వేదయతి వా జీవః కిం శృణోతి బ్రవీతి చ. 	10 
అట్లది అయిదుగా అయి పోగా జీవుడు దేని వెంటపడును? దేనిని తెలుపును? దేనిని వినును? దేనిని పలుకును? 
ఏషా గౌః పరలోకస్థం తారయిష్యతి మామితి, 
యో దత్వా మ్రియతే జన్తుః సా గౌః కం తారయిష్యతి. 	11 
ఈ ఆవు పరలోకమున నున్ననన్ను తరింప జేయును అని దానమొసగి ప్రాణి చనిపోయెను. ఆ గోవు ఎవనిని తరింపజేయును? 
గౌశ్చ ప్రతి గ్రహీతా చ దాతా చైవ సమం యదా, 
ఇహైవ విలయం యాన్తి కుత స్తేషాం సమాగమః 	12 
ఆవు, దానము పుచ్చుకొన్నవాడు, ఇచ్చిన వాడును ఒకే తీరున ఇందే నశించుచుండగా వారికి మరల కలయిక ఎక్కడ? 
విహగై రుపభుక్తస్య శైలాగ్రా త్పతితస్య చ, 
అగ్నినా చోపభుక్తస్య కుతః సంజీవనం పునః . 	13 
పక్షులు కొరికి తినివేయబడిన వానికి, కొండ కొమ్మునుండి జారి పడిన వానికి, అగ్నికి ఆహుతి అయినవానికి మరల బ్రదుకుట యెక్కడిది? 
ఛిన్నస్య యది వృక్షస్య న మూలం ప్రతిరోహతి, 
బీజాన్యస్య ప్రవర్తన్తే మృతః కః పునరేష్యతి. 	14 
నరికివైచిన చెట్టు మొదలు మరల మొలకెత్తదు. దాని విత్తనములు మొలకెత్తును. చచ్చిన వాడెవడు మరల జీవించును? 
బీజమాత్రం పురా సృష్టం యదేతత్ పరివర్తతే 
మృతామృతాః ప్రణశ్యన్తి బీజా ద్బీజం ప్రవర్తతే. 	15 
ఇది శ్రీమహాభారతే శాన్తిపర్వణి మోక్షధర్మ పర్వణి జీవస్వరూపాక్షేపే షడశీత్యధికశతతమోఽధ్యాయః 
విత్తనము మునుపు ఏర్పడియున్నది. అది చెట్టుగా మార్పు నొందును. చచ్చిన వారు చచ్చినవారే అయి పూర్తిగా నశించుచున్నారు. విత్తనము వలన విత్తనము ఏర్పడును. 
ఇది శ్రీమహాభారతము శాంతి పర్వమున మోక్ష ధర్మపర్వమున జీవ స్వరూపము నాక్షేపించుట అనునంశము గల నూటయెనుబది యారవ అధ్యాయము. 
భృగు రువాచ - భృగు విట్లు చెప్పెను. 
న ప్రణాశోఽస్తి జీవస్య దత్తస్య చ కృతస్య చ, 
యాతి దేహాన్తరం ప్రాణీ శరీరం తు విశీర్యతే. 	1 
జీవునకు పూర్తి నాశనము లేదు. ఇట్లే ఇచ్చినదానికి, చేసినదానికిని నాశము లేదు. ప్రాణి మరియొక దేహమును చేరుకొనుచున్నాడు. శరీరము మాత్రము నశించును. 
న శరీరాశ్రితో జీవ స్తస్మిన్నష్టే ప్రణశ్యతి, 
సమిధా మివ దగ్ధానాం యథాగ్ని ర్దృశ్యతే తథా. 	2 
శరీరము నాశ్రయించుకొనియున్న జీవుడు, శరీరము నశింపగా నశింపడు. కాలిపోయిన కట్టెలలో అగ్ని కన్పడునట్లుగా కానరాకుండును. 
భరద్వాజ ఉవాచ - భరద్వాజు డిట్లనెను. 
అగ్నే ర్యథా తథా తస్య యది నాశో న విద్యతే 
ఇన్ధనస్యోపయోగార్తే సచాగ్ని ర్నోపలభ్యతే. 	3 
అగ్నికి వలె జీవునకు నాశము లేదందువేని కట్టెల ఉపయోగము ముగిసిన వెనుక అగ్ని లభింపదు గదా! 
నశ్యతీత్యేవ జానామి శాన్త మగ్ని మనిన్ధనమ్, 
గతి ర్యస్య ప్రమాణం వా సంస్థానం వా న విద్యతే. 	4
కట్టెలు లేక ఆరిపోయిన అగ్ని నశించినదనియే నేను తెలియుచున్నాను. ఉన్నదనుటకు గతికాని, ప్రమాణము కాని, స్థితి కాని లేదు. 
భృగు రువాచ - భృగు విట్లు పలికెను 
సమిధా ముపయోగాన్తే యథాగ్ని ర్నోపలభ్యతే, 
ఆకాశానుగతత్వాద్ధి దుర్గ్రాహ్యో హి నిరాశ్రయః. 	5 
కట్టెలు కాలిపోయిన పిదప అగ్ని దొరకక పోవుట నిజమే. కాని అది ఆశ్రయము లేనిది కావున ఆకాశమును అంటి యుండుటవలన (సూక్ష్మ రూపమును పొందియుండుటవలన) పట్టుకొనుటకు - ఉన్నదని తెలిసికొనుటకు - శక్యము కానిదగును. 
తథా శరీరసంత్యాగే జీవో హ్యాకాశవత్ స్థితః, 
న గృహ్యతే తు సూక్ష్మత్వా ద్యథా జ్యోతి ర్న సంశయః. 	6 
అట్లే శరీరమును వదలిన తరువాత జీవుడు ఆకాశమువలె నిలిచియుండును. సూక్ష్మత్వమువలన, జ్యోతివలె గ్రహింపబడడు. సంశయము లేదు. 
ప్రాణాన్ ధారయతే హ్యగ్నిః సజీవ ఉపధార్యతామ్, 
వాయుసంధారణో హ్యగ్ని ర్నశ్య త్యుచ్ఛ్వాస నిగ్రహాత్. 	7 
అగ్నియే ప్రాణములను పట్టి నిలుపుచు జీవుడని తెలియవలయును. వాయువువలన నిలిచియుండెడు అగ్ని ఉచ్ఛ్వాసమును బిగబట్టుటవలన నశించుచున్నది - కనబడకున్నది. 
తస్మిన్నష్టే శరీరాగ్నౌ తతో దేహ మచేతనమ్, 
పతితం యాతి భూమిత్వ మయనం తస్య హి క్షితిః. 	8 
ఆ శరీరాగ్ని నశింపగా దేహము అచేతనమగును. పడిపోయినదై భూమిత్వమును పొందును. దానికి భూమియే అయనము. 
జంగమానాం హి సర్వేషాం స్థావరాణాం తథైవ చ, 
ఆకాశం పవనోఽన్వేతి జ్యోతి స్త మనుగచ్ఛతి, 
తేషాం త్రయాణా మేకత్వాద్ ద్వయం భూమౌ ప్రతిష్ఠితమ్. 	9 
సర్వములైన జంగమములయు, స్థావరములయు ఆకాశమును గాలి అనుసరించును. అగ్ని దాని ననుసరించును. ఆ మూడును ఒక్కటి యగుటవలన ఆ రెండును భూమిలో నిలిచియుండును. 
యత్ర ఖం తత్ర పవన స్తత్రాగ్ని ర్యత్ర మారుతః, 
అమూర్తయ స్తే విజ్ఞేయా మూర్తిమన్తః శరీరిణామ్. 	10 
ఎక్కడ ఆకాశ ముండునో అక్కడ వాయు వుండును. ఎచట వాయు వుండునో అక్కడ అగ్ని యుండును. ఆ మూడును మూర్తి - ఆకారము - లేనివి అని తెలియదగును. శరీరము కలవానియందు అవి మూర్తి కలవి యగును. 
భరద్వాజ ఉవాచ - భరద్వాజు డిట్లు పలికెను. 
యద్యగ్నిమారుతౌ భూమిః ఖ మాప శ్చ శరీరిషు, 
జీవః కింలక్షణ స్తత్రే త్యేతదాచక్ష్య మేఽనఘ. 	11 
అగ్ని, వాయువు, భూమి, ఆకాశము, జలములు శరీరములు కలవారి యందున్నచో అందు ఏలక్షణములు కలవాడు జీవుడు? పుణ్యాత్మా! ఈ విషయమును నాకు తెలియజెప్పుము. 
పఞ్చాత్మకే పఞ్చరతౌ పఞ్చ విజ్ఞాన చేతనే, 
శరీరే ప్రాణినాం జీవం వేత్తు మిచ్ఛామి యాదృశమ్. 	12 
అయిదు భూతములుగా నయినది, అయిదు విషయములయందు ప్రీతి కలది, అయిదు జ్ఞానసాధనములు, అయిదు జ్ఞానములు కలది అయిన ప్రాణుల శరీరమునందు జీవమనగా నెట్టిదియో తెలియగోరుచున్నాను. 
మాంసశోణిత సంఘాతే మేదః స్నా య్వస్థిసంచయే, 
భిద్యమానే శరీరే తు జీవో నైవోపలభ్యతే. 	13 
మాంసము, రక్తముల సముదాయము, మేదస్సు, నరములు, ఎముకల గూడు అయి పగిలిపోవు శరీరమునందు జీవుడను వాడు దొరకనే దొరకడు. 
యద్యజీవం శరీరం తు పఞ్చభూత సమన్వితమ్, 
శారీరే మానసే దుఃఖే కస్తాం వేదయతే రుజమ్. 	14 
శరీరము చేతన లేనిది, అయిదు భూతములతో కూడినది అయినచో శరీరమునకు, మనస్సునకు సంబంధించిన దుఃఖము కలిగినపుడు ఆరోగమును తెలుపు వాడెవ్వడు? 
శృణోతి కథితం జీవః కర్ణాభ్యాం న శృణోతి తత్, 
మహర్షే మనసి వ్యగ్రే తస్మా జ్జీవో నిరర్థకః. 	15 
మహర్షీ! జీవుడు, ఇతరులు చెప్పినదానిని చెవులతో వినుచున్నాడు. మనస్సు చెదరి యున్నపుడు వినకున్నాడు. అందువలన జీవుడు ప్రయోజనము లేనివాడే కదా! 
సర్వం పశ్యతి యద్దృశ్యం మనో యుక్తేన చక్షుషా, 
మనసి వ్యాకులే చక్షుః పశ్య న్న పి న పశ్యతి. 	16 
మనస్సుతో కూడిన కంటితో చూడదగిన దానిని సర్వమును చూచుచున్నాడు. కాని మనసు వ్యాకులము కాగా కన్ను చూచుచును చూడదు. 
న పశ్యతి న చాఘ్రాతి న శృణోతి న భాషతే, 
నచ స్పర్శరసౌ వేత్తి నిద్రా వశగతః పునః.	17
నిద్రకు వశమైనవాడు చూడడు, వాసన యెరుగడు, వినడు, పలుకడు, స్పర్శను, రసమును తెలియజాలడు కదా! 
హృష్యతి క్రుద్ధ్యతే కోఽ త్ర శోచ త్యుద్విజతే చ కః, 
ఇచ్ఛతి ధ్యాయతి ద్వేష్టి వాచ మీరయతే చ కః. 	18 
సంతోషపడును, కోపగించును, ఏడ్చును, కళవళ పడును, ఇష్టపడును, ధ్యానించును, ద్వేషించును, పలుకులను వెలువరించును. ఈ పనులన్నియు చేయునది ఎవరు? 
భృగు రువాచ - భృగు విట్లు చెప్పెను. 
నపఞ్చ సాధారణ మత్ర కిఞ్చి చ్ఛరీరకో వహతే ఽన్తరాత్మా, 
స వేత్తి గంధాంశ్చ రసాన్ శ్రుతీశ్చ స్పర్శంచ రూపంచ గుణాంశ్చ యేఽన్యే. 	19 
ఇందు పంచ సాధారణమనునది యే మాత్రమును లేదు. శరీరమునందున్న అంతరాత్మయే వహించుచున్నది. గంధములను, రసములను, శబ్దములను, స్పర్శను, రూపమును, గుణములను ఇంకను వేరుగా ఏవి కలవో వాని నన్నింటిని అదియే తెలియుచున్నది. 
పఞ్చాత్మకే పఞ్చగుణ ప్రదర్శి 
స సర్వగాత్రానుగతోఽన్త రాత్మా, 
స వేత్తి దుఃఖాని సుఖాని చాత్ర 
తద్విప్రయోగాత్తు న వేత్తి దేహః. 	20 
అయిదు అయిదుగా ఉన్న శరీరమునందు అయిదు గుణములు గల మనస్సును దర్శించునదియు, అన్ని అంగములను వ్యాపించి యున్నదియు అగు అంతరాత్మ దుఃఖములను, సుఖములను తెలిసికొనుచున్నది. ఆ అంతరాత్మతో కలిగెడు వియోగమువలన దేహము సుఖాదులను తెలియకున్నది. 
యదా న రూపం న స్పర్శో నోష్మభావశ్చ పావకే, 
తదా శాన్తే శరీరాగ్నౌ దేహత్యాగేన నశ్యతి. 	21 
అగ్నియందు రూపము, స్పర్శ, వేడిమి అనునవి లేక శరీరాగ్ని అణగి పోయినపుడు దేహమును వదలుట చేత దేహము నశించుచున్నది. 
ఆపోమయ మిదం సర్వ మాపోమూర్తిః శరీరిణామ్, 
తత్రాత్మా మానసో బ్రహ్మ సర్వభూతేషు లోకకృత్. 	22 
ఈ సర్వమును జలమయమే, శరీరులకు జలములే మూర్తి. అందున్న మానసుడగు బ్రహ్మ సర్వభూతముల యందును లోకములను చేయువాడు. 
ఆత్మా క్షేత్రజ్ఞ ఇత్యుక్తః సంయుక్తః ప్రాకృతై ర్గుణైః, 
తై రేవ తు వినిర్ముక్తః పరమాత్మే త్యుదాహృతః. 	23 
ఆత్మ ప్రాకృత గుణములతో కూడియుండువాడై క్షేత్రజ్ఞు డనబడును. ఆ గుణములను వదలివేసిన ఆ ఆత్మయే పరమాత్మ అని చెప్పబడును. 
ఆత్మానం తం విజానీహి సర్వలోక హితాత్మకమ్, 
తస్మిన్ యః సంశ్రితో దేహే హ్యబ్బిన్దు రివ పుష్కరే. 	24 
సర్వలోకములకు హితము చేయుదానినే ఆత్మగా తెలిసికొనుము. ఆ దేహమున, పద్మపత్రమున నీటి బిందువు వలె, అది ఆశ్రయించి యుండును. 
క్షేత్రజ్ఞం తం విజానీహి నిత్యం లోక హితాత్మకమ్, 
తమో రజశ్చ సత్త్వం చ విద్ధి జీవగుణా నిమాన్. 	25 
నిత్యము లోకహితమే స్వరూపముగా నైన దానిని క్షేత్రజ్ఞునిగా ఎరుగుము. మరియు తమస్సు, రజస్సు, సత్యము అనునవి జీవ గుణములనియు తెలిసి కొనుము. 
సచేతనం జీవగుణం వదన్తి 
స చేష్టతే చేష్టయతే చ సర్వమ్, 
అతః పరం క్షేత్ర విదో వదన్తి 
ప్రావర్తయ ద్యో భువనాని సప్త. 	26 
జీవగుణమును సచేతనమని చెప్పుదురు. అదియే కదలుచున్నది, సర్వమును కదలించుచున్నది. క్షేత్రము నెరిగిన వారు (ఈ ఏడు భువనములను ప్రవర్తింప జేసెడు దానిని) దానికంటె వేరైనదిగా, పరమమైనదిగా చెప్పుదురు. 
న జీవనాశోఽస్తి హి దేహభేదే 
మిథ్యైతదాహు ర్మృత ఇత్యబుద్ధాః, 
జీవస్తు దేహాన్తరితః ప్రయాతి 
దశార్ధ తైవాస్య శరీరభేదః. 	27 
దేహము భేదించునపుడు నిజమునకు జీవనాశము లేదు. తత్త్వము తెలియనివారు చచ్చెనని అబద్ధము పలుకుచున్నారు. జీవుడు మరియొక దేహములోని కరుగుచున్నాడు. అయిదగుటయే జీవునకు శరీరభేదము. 
ఏవం సర్వేషు భూతేషు గూఢ శ్చరతి సంవృతః, 
దృశ్యతే త్వగ్ర్యయా బుద్ధ్యా సూక్ష్మయా తత్త్వదర్శిభిః. 	28 
ఇట్లు సర్వభూతములయందును ఆత్మ గూఢముగా, సంవృతుడై తిరుగుచుండును. తత్త్వమును దర్శించినవారు సూక్ష్మమైన, ఏకాగ్రమైన బుద్ధితో దర్శింతురు. 
తం పూర్వాపరరాత్రేషు యుఞ్జానః సతతం బుధః, 
లఘ్వాహారో విశుద్ధాత్మా పశ్యత్యాత్మాన మాత్మని. 	29 
బుధుడు పూర్వాపరరాత్రులయందు మనస్సును ఎల్లవేళల నిలకడగా నుంచుకొని, మితమైన ఆహారము, విశుద్ధమైన మనస్సు గలవాడై ఆత్మయందే ఆ ఆత్మను దర్శించును. 
చిత్తస్య హి ప్రసాదేన హిత్వా కర్మ శుభాశుభమ్, 	 30 
ప్రసన్నాత్మా ఽఽత్మని స్థిత్వా సుఖ మానన్త్య మశ్నుతే. 
చిత్తము ప్రసన్నము కాగా శుభాశుభ కర్మములను వదలి వైచి ప్రసన్న మగు బుద్ధి కలవాడై ఆత్మయందే ఉండి నరుడు అనంతమైన సుఖము ననుభవించును. 
మానసోఽగ్నిః శరీరేషు జీవ ఇత్యభిధీయతే, 
సృష్టిః ప్రజాపతే రేషా భూతాధ్యాత్మ వినిశ్చయే. 	31 
ఇతి శ్రీమహాభారతే శాన్తిపర్వణి మోక్షధర్మ పర్వణి భృగు భరద్వాజ సంవాదే జీవ రూపనిరూపణే సప్తాశీత్యధికశతతమోఽధ్యాయః 
శరీరములయందు మానసమైన అగ్నియే జీవుడని చెప్పబడును. ఇది అధ్యాత్మ వినిశ్చయము నందు ఏర్పడిన ప్రజాపతి సృష్టి.
ఇది శ్రీమహాభారతము శాంతి పర్వమున మోక్షధర్మ పర్వమున భృగు భరద్వాజ సంవాదమున జీవ రూప నిరూపణము గల నూట యెనుబది ఏడవ అధ్యాయము 
భూతములనెట్లు సృజించెను అను దానికి ఉత్తరమును చెప్పి “కథం వర్ణ విభూతయః" - వర్ణముల విభాగము లెట్లేర్పడినవి అనుదానికి ఉత్తరము చెప్పు చున్నారు. 
భృగు రువాచ - భృగు విట్లు పలికెను. 
అసృజద్ బ్రాహ్మణా నేవ పూర్వం బ్రహ్మ ప్రజాపతీన్, 
ఆత్మతేజోఽభి నిర్వృత్తాన్ భాస్కరాగ్ని సమప్రభాన్. 	1 
మొదట బ్రహ్మ తన తేజస్సు నుండి వెలువడిన వారును, సూర్యాగ్నులతో సమానమగు కాంతి కలవారును అగు బ్రహ్మనిష్ఠులగు ప్రజాపతులనే సృజించెను. 
తతః సత్యం చ ధర్మం చ తపో బ్రహ్మ చ శాశ్వతమ్, 
ఆచారం చైవ శౌచం చ సర్గాయ విదధే ప్రభుః 	2 
అటుపైని సత్యము, ధర్మము, తపము, శాశ్వతమగు బ్రహ్మము, ఆచారము, శౌచము అను వానిని సృష్టికొరకు ప్రభువు ఏర్పరచెను.
 దేవదానవ గన్దర్వా దైత్యాసురమహోరగాః, 
యక్ష రాక్షసనాగాశ్చ పిశాచా మనుజా స్తథా,	 3 
బ్రాహ్మణాః క్షత్రియా వైశ్యాః శూద్రాశ్చ ద్విజసత్తమ,
యే చాన్యే భూతసంఘానాం వర్ణాం స్తాంశ్చాపి నిర్మమే. 	4 
దేవతలు, దానవులు, గంధర్వులు, దైత్యులు, అసురులు, మహా సర్పములు, యక్షులు, రాక్షసులు, నాగులు, పిశాచములు, మనుజులు, బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు, శూద్రులు, మరియు గల భూత సంఘముల వర్ణములు - ఈ అన్నింటిని నిర్మించెను. 
బ్రాహ్మణానాం సితో వర్ణః క్షత్రియాణాం చ లోహితః 
వైశ్యానాం పీతకో వర్ణః శూద్రాణా మసిత స్తథా. 	5 
బ్రాహ్మణులకు తెలుపు, క్షత్రియులకు ఎరుపు, వైశ్యులకు పసుపు, శూద్రులకు నలుపు అనునవి వర్ణములు. 
భరద్వాజ ఉవాచ - భరద్వాజు డిట్లనెను. 
చాతుర్వర్ణ్యస్య వర్ణేన యది వర్ణో విభిద్యతే, 
సర్వేషాం ఖలు వర్ణానాం దృశ్యతే వర్ణ సంకరః. 	6 
నాలుగు వర్గముల వారికి వర్ణముతో వర్ణము భేదించునేని అన్ని వర్ణములయందును వర్ణ సంకరము కానవచ్చుచున్నది కదా! 
కామః క్రోధో భయం లోభః శోక శ్చిన్తా క్షుధా శ్రమః, 
సర్వేషాం నః ప్రభవతి కస్మాద్వర్ణో విభిద్యతే. 	7 
కామము, క్రోధము, భయము, లోభము, శోకము, చింత, ఆకలి, శ్రమ అనునవి మన కందరకు కలుగుచున్నవి. ఇక దేనివలన వర్ణము వేరగుచున్నది?
స్వేద మూత్ర పురీషాణి శ్లేష్మా పిత్తం స శోణితమ్, 
తనుః క్షరతి సర్వేషాం కస్మాద్వర్ణో విభజ్యతే. 	8 
చెమట, మూత్రము, మలము, కఫము, పిత్తము, రక్తముతో పాటు తక్కిన ధాతువులు అందరకు సమానమే. అందరి దేహము నాశనమగుచున్నది. ఇక దేనివలన వర్ణము వేరువేరుగా నగుచున్నది? 
జంగమానా మసంఖ్యేయాః స్థావరాణాం చ జాతయః, 
తేషాం వివిధవర్ణానాం కుతో వర్ణ వినిశ్చయః. 	9 
జంగమములలో, స్థావరములలో లెక్కపెట్టలేనన్ని జాతులు కలవు. వేరువేరు వర్ణములు కలవానికి వర్ణమును నిశ్చయించుట దేనిని బట్టి కలుగును? 
భృగు రువాచ - భృగు విట్లు పలికెను. 
న విశేషోఽస్తి వర్ణానాం సర్వంబ్రాహ్మ్య మిదం జగత్, 
బ్రహ్మణా పూర్వ సృష్టం హి కర్మభి ర్వర్ణతాం గతమ్. 	10 
నిజమునకు వర్ణములకు విశేషము లేదు. ఈ జగత్తంతయు బ్రాహ్మ్యమే. మొదట బ్రహ్మ సృష్టించినది కదా! కర్మములతో వర్ణతను పొందినది. 
కామభోగ ప్రియా స్తీక్ష్ణా క్రోధనాః ప్రియసాహసాః, 
త్యక్తస్వధర్మా రక్తాఙ్గా స్తే ద్విజాః క్షత్రతాం గతాః.	11 
కామభోగములందు ప్రియులు, తీవ్రస్వభావము కలవారు, క్రోధ మధికముగా నున్నవారు, సాహసములం దిష్టము కలవారు, తమ ధర్మమును వదలినవారు, రక్తాంగులునగు ద్విజులు క్షత్రియత్వమును పొందిరి. 
గోభ్యో వృత్తిం సమాస్థాయ పీతాః కృష్యుపజీవినః, 
స్వధర్మా న్నానుతిష్ఠన్తి తే ద్విజా వైశ్యతాం గతాః. 	12 
గోవులవలన బ్రతుకు తెరువును పెట్టుకొని, వ్యవసాయము నవలంబించి బ్రదుకు వారును, స్వధర్మములను ఆచరింపనివారునగు, ద్విజులు పీతవర్ణము కలవారై వైశ్యత్వమును పొందిరి. 
హింసానృతప్రియా లుబ్ధాః సర్వకర్మోప జీవినః, 
కృష్ణాః శౌచపరిభ్రష్టా స్తే ద్విజాః శూద్రతాం గతాః. 	13 
హింస, అబద్ధములు అనువానియందు ప్రీతి కలవారు, లుబ్ధులు, అన్నివిధములగు వృత్తులతో బ్రదుకువారు, శౌచమునుండి పరిభ్రష్టులు అగు నల్లని వర్ణము గల ద్విజులు శూద్రత్వమును పొందిరి. 
ఇత్యేతైః కర్మభి ర్వ్యస్తా ద్విజా వర్ణాన్తరం గతాః, 
ధర్మో యజ్ఞ క్రియా తేషాం నిత్యం న ప్రతిషిధ్యతే. 	14 
ఇట్లు ఈ కర్మములతో వేరుచేయబడిన ద్విజులు మరియొక వర్ణమును పొందినవారైరి. వారికి ధర్మమైన యజ్ఞక్రియ ఎన్నటికిని నిషేధింపబడలేదు. 
ఇత్యేతే చతురో వర్ణా యేషాం బ్రాహ్మీ సరస్వతీ, 
విహితా బ్రహ్మణా పూర్వం లోభాత్త్వజ్ఞానతాం గతాః. 	15 
ఈ నాలుగు వర్ణములకును వేదమునకు సంబంధించిన సరస్వతిని బ్రహ్మ పూర్వము విధించెను. కాని లోభమువలన వారు అజ్ఞానతను పొందిరి. 
బ్రాహ్మణా బ్రహ్మతన్త్రస్థా స్తప స్తేషాం న నశ్యతి, 
బ్రహ్మ ధారయతాం నిత్యం వ్రతాని నియమాం స్తథా. 	16 
బ్రాహ్మణులు బ్రహ్మతంత్రమునందున్నవారు వారి తపస్సు నశింపదు. బ్రహ్మమును పట్టుకొన్నవారికి నిత్యము వ్రతములు, నియమములును చెడవు. 
బ్రహ్మ చైవ పరం సృష్టం యే న జానన్తి తేఽద్విజాః, 
తేషాం బహు విధా స్త్వన్యా స్తత్ర తత్ర హి జాతయః. 	17 
సర్వకార్యము పరబ్రహ్మమే అని ఎవరు తెలియరో వారు ద్విజులకన్న వేరైనవారు. వారిలో మరియు పెక్కు విధముల వారు కలరు. వేరువేరు యోనులందు జన్మములను పొందిరి. 
పిశాచా రాక్షసాః ప్రేతా వివిధా మ్లేచ్ఛ జాతయః, 
ప్రణష్టజ్ఞాన విజ్ఞానాః స్వచ్ఛ న్దాచార చేష్టితాః. 	18 
పిశాచులు, రాక్షసులు, ప్రేతములు, పెక్కువిధములగు మ్లేచ్ఛజాతులుగా, జ్ఞానవిజ్ఞానములు పూర్తిగా నశించినవారు, ఇచ్చవచ్చిన ఆచారములు, చేష్టలు కలవారుగా అట్టివారు జన్మములను పొందిరి. 
ప్రజా బ్రాహ్మణ సంస్కారాః స్వకర్మకృతనిశ్చయాః, 
ఋషిభిః స్వేన తపసా సృజ్యన్తే చాపరేఽపరైః. 	19 
వేదము చెప్పిన సంస్కారమును పొందినవారు, తమ కర్మములందు చెదరని నిశ్చయము కలవారునగు తరువాతి కాలపు ప్రజలను ప్రాచీనఋషులు తమ తపస్సుతో సృజించిరి. 
ఆదిదేవ సముద్భూతా బ్రహ్మమూలాక్షయాఽవ్యయా, 
సా సృష్టి ర్మానసీ నామ ధర్మ తన్త్ర పరాయణా. 	20
ఇతి శ్రీ మహాభారతే శాంతిపర్వణి మోక్షధర్మ పర్వణి భృగుభరద్వాజ సంవాదే వర్ణవిభాగ కథనే అష్టాశీత్యధిక శతతమోఽధ్యాయః 
ఈ మానసి అయిన సృష్టి ఆదిదేవుని నుండి ఏర్పడినది. వేదము మూలముగా గలది. అక్షయ, అవ్యయ, ధర్మతంత్రమే పరాయణముగా గలది. 
ఇది శ్రీ మహా భారతము శాంతిపర్వమున మోక్షధర్మ పర్వమున భృగు భరద్వాజ సంవాదమున వర్ణవిభాగ కథనము గల నూటయెనుబది ఎనిమిదవ అధ్యాయము. 
భరద్వాజ ఉవాచ - భరద్వాజు డిట్లు పలికెను. 
బ్రాహ్మణః కేన భవతి క్షత్రియో వా ద్విజోత్తమ, 
వైశ్యః శూద్రశ్చ విప్రర్షే తద్ర్బూహి వదతాంవర. 	1 
బ్రాహ్మణోత్తమా! పలుకువారిలో శ్రేష్ఠుడా! దేనిచేత బ్రాహ్మణుడగును? దేనిచేత క్షత్రియుడగును, వైశ్యుడు, శూద్రుడు అగుటకు కారణమేమి? దీనిని నాకు తెలియజెప్పుము. 
భృగు రువాచ - భృగు విట్లు చెప్పెను. 
జాతకర్మాదిభి ర్యస్తు సంస్కారైః సంస్కృతః శుచిః, 	2
వేదాధ్యయన సంపన్నః షట్సు కర్మ స్వవస్థితః. శౌచాచార స్థితః సమ్య గ్విఘసాశీ గురుప్రియః. 
నిత్యవ్రతీ సత్యపరః స వై బ్రాహ్మణ ఉచ్యతే. 	3
జాతకర్మము మొదలగు సంస్కారములను పొందినవాడు, శుచి, వేదాధ్యయన మను సంపద కలవాడు, ఆరు కర్మములయందు నిలకడగా నుండువాడు, శౌచమునకు, ఆచారములకు కట్టుబడినవాడు, విఘసమును భుజించువాడు, గురువులయందు భక్తి కలవాడు, వదలని వ్రతములు కలవాడు, సత్యమునందు శ్రద్ధ కలవాడును బ్రాహ్మణు డని చెప్పబడును. 
సత్యం దాన మథా ద్రోహ ఆనృశంస్యం త్రపా ఘృణా, 
తపశ్చ దృశ్యతే యత్ర స బ్రాహ్మణ ఇతి స్మృతః. 	4 
సత్యము, దానము, క్రోధము లేకుండుట, క్రూరత లేకుండుట, సిగ్గు, జాలి, తపస్సు ఎందు కానవచ్చునో అట్టి వ్యక్తి బ్రాహ్మణుడుగా గణింపదగినవాడు. 
క్షత్రజం సేవతే కర్మ వేదాధ్యయన సంగతః, 
దానాదాన రతి ర్యస్తు స వై క్షత్రియ ఉచ్యతే. 	5 
క్షత్రజమైన కర్మమును సేవించువాడు, వేదము నధ్యయమును చేయుటయందు శ్రద్ధకలవాడు, ఇచ్చుట పుచ్చుకొనుటలో ప్రీతి కలవాడు నగు వ్యక్తి క్షత్రియుడు. 
వణిజ్యా పశురక్షా చ కృష్యాదాన రతిః శుచిః, 
వేదాధ్యయన సంపన్నః స వైశ్య ఇతి సంజ్ఞితః. 	6 
వ్యాపారము, పశువుల రక్షణము, వ్యవసాయము, ధనసంగ్రహణము అను వానియందు ప్రీతి కలవాడు, శుచి, వేదాధ్యయన సంపన్నుడు అగువాడు వైశ్యుడను వ్యవహారము కలవాడు. 
సర్వభక్షరతి ర్నిత్యం సర్వకర్మకరోఽశుచిః, 
త్యక్తవేద స్త్వనాచారః స వై శూద్ర ఇతి స్మృతః. 	7 
ఎల్లవేళల, సర్వవిధములగు భోజనములయందు ప్రీతికలవాడు, అన్ని కర్మములను చేయువాడు, అశుచి, వేదమును వదలివైచినవాడు, ఆచారములు పాటింపనివాడు నగు వ్యక్తి శూద్రుడు. 
శూద్రే చైత ద్భవే ల్లక్ష్యం ద్విజే తచ్చ న విద్యతే, 
న వై శూద్రో భవే చ్ఛూద్రో బ్రాహ్మణో న చ బ్రాహ్మణః.	8 
సత్యము మున్నగు ఏడు ధర్మములును శూద్రునియందు కానవచ్చినచో అతడు శూద్రుడు కాడు, ద్విజునియందు లేనిచో అతడు బ్రాహ్మణుడయ్యు బ్రాహ్మణుడు కాడు. 
సర్వోపాయై స్తు లోభస్య క్రోధస్య చ వినిగ్రహః, 
ఏత త్పవిత్రం జ్ఞానానాం తథా చైవాత్మ సంయమః 	9 
వార్యౌ సర్వాత్మనా తౌ హి శ్రేయోఘాతార్థ ముచ్ఛితౌ. 
సర్వములగు ఉపాయములతో లోభమును, క్రోధమును ఎండగట్టవలయును. ఇది జ్ఞానములలో పవిత్రమైనది. అట్లే ఆత్మ సంయమనమును కూడ సాధింపవలయును. శ్రేయస్సునకు తూట్లు పెట్టుటకు తల యెత్తెడు ఆ రెంటిని సర్వాత్మనా నిలువరింపవలయును. 
నిత్యం క్రోధా చ్ఛ్రియం రక్షే త్తపో రక్షేచ్చ మత్సరాత్, 
విద్యాం మానాపమానాభ్యా మాత్మానం తు ప్రమాదతః. 	10 
క్రోధమువలన సంపదను, మత్సరమునుండి తపస్సును, మానావమానములనుండి విద్యను, ప్రమాదమునుండి ఆత్మను (బుద్ధిని) రక్షించుకొనవలయును. 
యస్య సర్వే సమారంభా నిరాశీ ర్బన్దనా ద్విజ, 
త్యాగే యస్య హుతం సర్వం స త్యాగీ స చ బుద్ధిమాన్. 	11 
అతడు చేయు కర్మములన్నియు ఆశల, బంధనములు లేనివైనచో, అతని సర్వము త్యాగమునందు హుతమైనచో అతడు త్యాగి, బుద్ధిమంతుడు. 
అహింస్రః సర్వభూతానాం మైత్రాయణగత శ్చరేత్, 
పరిగ్రహాన్ పరిత్యజ్య భవే ద్బుద్ధ్యా జితేన్ద్రియః. 	12 
సర్వభూతములయందును హింసను చేయనివాడు, స్నేహభావమే పరమ లక్ష్యముగా గలవాడు, ప్రతిగ్రహములను వదలి బుద్ధితో ఇంద్రియములను జయించిన వాడునై మెలగవలయును. 
అశోకం స్థానమాతిష్ఠే దిహ చాముత్ర చాభయమ్. 	 13 
శోకములేని స్థానమున ఆభిముఖ్యముతో నిలువవలయును. ఇహపరములయందు అభయమును పొందవలయును. 
తపో నిత్యేన దాన్తేన మునినా సంయతాత్మనా, 
అజితం జేతుకామేన భావ్యం సంగేష్వసంగినా. 	14 
తపస్సునందు నిలుకడ కలవాడు, ఇంద్రియ నిగ్రహము కలవాడు, ముని, మనస్సును నిలువరింప గలవాడు, జయింపనలవి కాని మనస్సును జయింప గోరువాడు, సంగ విషయములందు సంగము లేనివాడునై మెలగవలయును. 
ఇన్ద్రియై ర్గృహ్యతే యద్య త్తత్త ద్వ్యక్త మితి స్థితిః, 
అవ్యక్త మితి విజ్ఞేయం లిఙ్గ గ్రాహ్య మతీన్ద్రియమ్. 	15 
ఏది ఏది యింద్రియములకు దొరకునో అది అది వ్యక్తమనబడును. లింగమై గ్రహింపదగినది, ఇంద్రియముల పరిధికి మించిపోయినది యగు దానిని అవ్యక్తమని 
ఎరుగనగును. 
అవిస్రంభేన గన్తవ్యం విస్రంభే ధారయే న్మనః, 
మనః ప్రాణే నిగృహ్ణీయాత్ ప్రాణం బ్రహ్మణి ధారయేత్. 	16 
నమ్మకము లేనిచోటికి పోరాదు. నమ్మకము కలవానియందే మనస్సును నిలుపవలయును. మనస్సును ప్రాణమునందు పట్టియుంచవలయును. ప్రాణమును బ్రహ్మమునందు నిలుపవలయును. 
నిర్వేదాదేవ నిర్వాణం న చ కిఞ్చి ద్విచిన్తయేత్, 
సుఖం వై బ్రాహ్మణో బ్రహ్మ నిర్వేదే నాధిగచ్ఛతి. 	17 
వైరాగ్యముచేతనే నిర్వాణము కలుగును. మరి దేనిని ఆలోచింపరాదు. బ్రాహ్మణుడు సుఖముగా బ్రహ్మమును నిర్వేదము తోడనే పొందును. 
శౌచేన సతతం యుక్తః సదాచార సమన్వితః, 
సానుక్రోశశ్చ భూతేషు తద్విజాతిషు లక్షణమ్. 	18 
ఇతి శ్రీ మహాభారతే శాన్తిపర్వణి మోక్షధర్మ పర్వణి భృగుభరద్వాజ సంవాదే వర్ణస్వరూపకథనే ఏకోననవత్యధిక శతతమోఽధ్యాయః 
ఎల్లవేళల పరిశుద్ధతతో కూడినవాడై సదాచారసమన్వితుడై సర్వభూతముల యందును దయగలవాడై యుండవలయును. అది బ్రాహ్మణుల యందు లక్షణము. 
ఇది శ్రీ మహాభారతము శాంతిపర్వమున మోక్షధర్మ పర్వమునందు భృగుభరద్వాజ సంవాదమున వర్ణస్వరూపకథనమున నూటయెనుబది తొమ్మిదవ అధ్యాయము. 
భృగు రువాచ - భృగు విట్లు చెప్పెను. 
సత్యం బ్రహ్మ తపః సత్యం సత్యం విసృజతే ప్రజాః, 
సత్యేన ధార్యతే లోకః స్వర్గం సత్యేన గచ్ఛతి. 	1 
సత్యమే బ్రహ్మము, సత్యమే తపస్సు, సత్యము ప్రజలను సృజించుచున్నది. సత్యమే లోకమును పట్టి నిలుపుచున్నది. సత్యముచేతనే నరుడు స్వర్గమున కరుగుచున్నాడు. 
అనృతం తమసో రూపం తమసా నీయతే హ్యధః, 
తమోగ్రస్తా న పశ్యన్తి ప్రకాశం తమసావృతాః. 	2 
అనృతము తమస్సుయొక్క రూపము. తమస్సు మానవుని క్రిందికి గుంజివైచును. తమస్సు మ్రింగినవారు, తమస్సు క్రమ్ముకొన్నవారును ప్రకాశమును జూడజాలరు. 
స్వర్గః ప్రకాశ ఇత్యాహు ర్నరకం తమ ఏవ చ, 
సత్యానృతం తదుభయం ప్రాప్యతే జగతీచరైః.. 	3 
స్వర్గము ప్రకాశమని, నరకము తమము అని చెప్పుదురు. ఆ రెంటి స్వరూపమైనది సత్యానృతము. దానిని జగతియందు తిరుగువారు పొందుదురు. 
తత్రాప్యేవం విధా లోకే వృత్తిః సత్యానృతే భవేత్, 
ధర్మాధర్మౌ ప్రకాశశ్చ తమోదుఃఖం సుఖం తథా. 	4 
ఈ లోకమునందును ఇట్టి వృత్తియే కలుగును. సత్యానృతములు, ధర్మాధర్మములు, ప్రకాశతమస్సులు - సుఖదుఃఖములు (అనుతీరున వృత్తి - వర్తనము) కలుగును. 
తత్ర యత్సత్యం సధర్మో యోధర్మః స ప్రకాశో యః ప్రకాశ స్తత్సుఖ మితి. 
తత్ర యదనృతం సోఽ ధర్మో యోఽధర్మ స్తత్తమః యత్తమస్తద్దుఃఖ మితి. 	5 
అందు ఏది సత్యమో అది అధర్మము, ఏది ధర్మమో అది ప్రకాశము (స్వర్గము) ఏది ప్రకాశమో అది సుఖము. అందు ఏది అనృతమో అది ధర్మము, ఏది అధర్మమో అది తమస్సు (నరకము) ఏది తమస్సో అది దుఃఖము. 
అత్రోచ్యతే - ఇందు చెప్పబడుచున్నది. 
శారీరై ర్మానసై ర్దు:ఖైః సుఖై శ్చాప్యసుఖోదయైః, 
లోకసృష్టిం ప్రపశ్యన్తో న ముహ్యన్తి విచక్షణాః. 	6 
శరీర సంబంధములు, మన స్సంబంధములు అగు దుఃఖములచేతను, దుఃఖములనే పుట్టించు సుఖములచేతను, లోకసృష్టిని జాగ్రత్తతో చూచుచున్నవారై వివేకము కలవారు మోహపడరు. 
తత్ర దుఃఖ విమోక్షార్థం ప్రయతేత విచక్షణః, 
సుఖం హ్యనిత్యం భూతానా మిహ లోకే పరత్ర చ. 	7 
దుఃఖ విముక్తికొరకు వివేకవంతుడు ప్రయత్నింపవలయును. సంసారము కలవారికి ఈ లోకమునందును పరలోకమునందును సుఖము అనిత్యము. 
రాహుగ్రస్తస్య సోమస్య యథా జ్యోత్స్నా న భాసతే, 
తథా తమోఽభిభూతానాం భూతానాం నశ్యతే సుఖమ్. 	8 
రాహువు మ్రింగిన చంద్రుని వెన్నెల ప్రకాశింపదు. అట్లే తమస్సు క్రమ్ముకొన్న ప్రాణుల సుఖము నశించును. 
తత్రఖలు ద్వివిధం సుఖముచ్యతే శారీరం మానసం చ. ఇహ 
ఖల్వముష్మింశ్చ లోకే వస్తు ప్రవృత్తయః సుఖార్ణ మభిధీయన్తే. న హ్యతః
పరం త్రివర్గఫలం విశిష్టతర మస్తి స ఏవ కామ్యో గుణవిశేషో ధర్మార్థ 
గుణారంభ స్తద్ధేతు రస్యోత్పత్తిః సుఖప్రయోజనార్థ ఆరంభః. 	9 
అందు సుఖము రెండువిధములని చెప్పుదురు. శారీరము, మానసము. ఈ లోకమునందును, పరలోకమునందును వస్తువుల ప్రవృత్తులు సుఖముకొరకు అని చెప్పెదరు. దీనికంటె ఇంకను గొప్పది యగు త్రివర్గముల ఫలము లేదు. అదియే కామ్యమగు గుణవిశేషము. ధర్మార్థగుణారంభము. దానికి కారణము సుఖమును పుట్టించుటయే. సుఖప్రయోజనముకొరకే ఆరంభము. 
భరద్వాజ ఉవాచ - భరద్వాజు డిట్లు పలికెను. 
యదేతద్భవతాభిహితం సుఖానాం పరమా స్థితి రితి న తదుప 
గృహ్ణీమో న హ్యేషా మృషీణాం మహతి స్థితానా మప్రాప్య ఏష కామ్యో 
గుణవిశేషో న చైన మభిలషన్తి చ. తపసి శ్రూయతే త్రిలోక కృద్ బ్రహ్మా 
ప్రభు రేకాకీ తిష్ఠతి. బ్రహ్మచారీ చ న కామసుఖేష్వాత్మాన మవదధాతి. 
అపి చ భగవాన్ విశ్వేశ్వర ఉమాపతిః కామ మభివర్తమాన మనఙ్గత్వేన 
శమ మనయత్ . తస్మాద్బ్రూమో నతు మహాత్మభి రయం ప్రతిగృహీతో 
న త్వేషాం తావద్విశిష్టో గుణ విశేష ఇతి. నైతద్భగవతః ప్రత్యేమి భగవతా 
తూక్తం సుఖాన్న పరమస్తీతి. లోకప్రవాదో హి ద్వివిధః ఫలోదయః సుకృతాత్ 
సుఖ మవాప్యతే దుష్కృతా ద్దుఃఖమితి. 	10 <a/>
తమరు చెప్పినది - సుఖములకు పరమస్థితి కలదను మాటను - మేము గ్రహింపజాలకున్నాము. ఇంకను మహావిషయమున లక్ష్యము పెట్టుకొనియున్న ఈ ఋషుల కిది కామ్యమను గుణవిశేషము పొందదగినది కాదు. దీనిని వారు అభిలషింపరు. వేదమున వినవచ్చుచున్నది - మూడు లోకములను సృజించు ప్రభువగు బ్రహ్మ ఒంటరియై ఉన్నాడు. మరియు భగవంతుడగు విశ్వేశ్వరుడు ఉమాపతి తన పైకి వచ్చుచున్న కాముని దేహములేనివానినిగా అణచివైచెను. అందువలన చెప్పుచుంటిమి. మహాత్ములు దీనిని ప్రతిగ్రహింపరు. అందువలన ఇది వీరికి విశిష్టమైన గుణవిశేషము కాదు. తమరి యీ మాటయు నేను పట్టుకొనజాలకున్నాను. తమరు సుఖముకంటే పరమమైనది లేదని చెప్పిరి. లోకమున ఈ మాట కలదు. ఫలము ఏర్పడుట రెండు విధములైనది. సుకృతమువలన సుఖము లభించుచున్నది. దుష్కృతమువలన దుఃఖము - అని 
భృగు రువాచ - భృగు విట్లు పలికెను. 
అత్రోచ్యతే - అనృతాతలు తమః ప్రాదుర్భూతం తత స్తమోగ్రస్తా
 అధర్మ మేవానువర్తన్తే న ధర్మం క్రోధలోభహింసాఽనృతాదిభి రవచ్చన్నా 
న ఖల్వస్మిన్ లోకే నాముత్ర సుఖ మాప్నువన్తి. వివిధ వ్యాధి రుజోపతాపై 
రవకీర్యన్తే వధబన్దన పరిక్లేశాదిభిశ్చ క్షుత్రిపాసా శ్రమకృతై రుపతాపై 
రుపతప్యక్తే వర్ష వాతాత్యుష్ణాతి శీతకృతైశ్చ ప్రతిభయైః శారీర దుఃఖై 
రుపతప్యన్తే బన్ధు ధన వినాశ విప్రయోగ కృతైశ్చ మానసైః శోకై 
రభిభూయన్తో జరామృత్యు కృతై శ్చాన్యై రితి. 	11 
ఇచట చెప్పుచున్నాము. అనృతమువలనగదా తమస్సు పుట్టుకొని వచ్చుట. పిదప తమస్సు పైకొన్న వారు అధర్మమునే చేయుచుందురు. ధర్మము నాచరింపరు. క్రోధము, లోభము, హింస, అన్నతము మొదలగువానిచేత నిలువెల్ల మునిగిన వారై ఈ లోకమున గాని పరలోకమున గాని సుఖమును పొందరు. వధము, బంధనము, పెను కష్టములు మున్నగునవి వారిని చుట్టుముట్టును. ఆకలిదప్పులు, శరీరశ్రమలు మున్నగు బాధలు వారిని కాల్చివేయుచుండును. వాన, తీవ్రమగు ఎండ, తీవ్రమగు చలి మొదలగు పెను భయములు వారిని పీడించుచుండును. బంధువుల మరణము, ధనము దొంగలపాలగుట మొదలగు ఎడబాటులు కల్గించిన మానసశోకములు వారిని క్రుంగదీయును. ఇంకను ఇట్టివేయగు ముదిమి, చావు మొదలగునవి హింసించుచుండును. 
యస్త్యేతైః శారీరమానసై ర్దుఃఖై ర్నసంస్పృశ్యతే స సుఖం వేద, 
న చైతే దోషాః స్వర్గే ప్రాదుర్భవన్తి తత్రఖలు భవన్తి. 	12 
ఎవడు ఈ శారీరమానస దుఃఖముల స్పర్శను పొందడో అతడే సుఖము నెరుగును. ఈ దోషములు స్వర్గమున పుట్టవు. అందుకలుగవు కదా! 
సుసుఖః పవనః స్వర్గే గన్ధశ్చ సురభి స్తథా, 
క్షుత్పిపాసా శ్రమో నాస్తి న జరా న చ పాపకమ్. 	13 
మిక్కిలి సుఖమును కలిగించు వాయువు స్వర్గమున నుండును. గంధము చక్కగా నుండును. ఆకలి దప్పుల శ్రమ అందుండదు. ముదిమియు, పాపమును అందు కలుగవు. 
నిత్యమేవ సుఖం స్వర్గే సుఖం దుఃఖ మిహాభయమ్, 
నరకే దుఃఖ మేవాహుః సుఖం తత్పరమం పదమ్. 	14 
స్వర్గమున నిత్యమేయగు సుఖముండును. ఈ లోకమున సుఖము, దుః ఖము రెండు నుండును. ఆపరమపదము కేవలము సుఖము. 
పృథివీ సర్వభూతానాం జనిత్రీ తద్విధాః స్త్రియః, 
పుమాన్ ప్రజాపతి స్తోత్ర శుక్రం తేజోమయం విదుః. 	15 
అన్ని భూతములకు తల్లి పృథివి, స్త్రీలు అటువంటివారు. అందు పురుషుడు ప్రజాపతి. శుక్రము తేజోమయమని జ్ఞాను లెరుగుదురు. 
ఇత్యేతల్లోక నిర్మాణం బ్రహ్మణా విహితం పురా, 
ప్రజాః సమనువర్తన్తే స్వైఃస్వైః కర్మభి రావృతాః. 	16 
ఇతి శ్రీమహాభారతే శాన్తిపర్వణి మోక్ష ధర్మపర్వణి భృగు భరద్వాజ సంవాదే నవత్యధిక శతతమోఽధ్యాయః 
బ్రహ్మ పూర్వము చేసినలోక నిర్మాణ మిట్టిది. తమతమ కర్మములతో చుట్టుకొనబడి ప్రజలు దాని ననుసరించుచున్నారు. 
ఇది శ్రీమహాభారతము శాంతిపర్వమున మోక్షధర్మ పర్వమున భృగు భరద్వాజ సంవాదముగల నూట తొంబదవ అధ్యాయము.
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
1. 	ఆజగరవ్రతము సాధ్యము కానిచో దేహావేశమును పోగొట్టుకొనుట అను మార్గమున ప్రజ్ఞయే పొందవలసినది అని చెప్పియున్నారు. ప్రజ్ఞ అనగా బుద్ధి పరిపాకము. అది స్వభావమును బట్టి కాల క్రమమున తనంత తానే కలుగును. అట్టియెడ దత్తము, ఇష్టము మొదలగు వానితో పనియేమి అని శంకించి ప్రశ్నించుచున్నాడు. 
“శరణాగత సంత్రాణాం భూతానా మప్యహింసనమ్,
 బహిర్వేదిచ యద్ధానం దత్త మిత్యభిధీయతే” 
	దత్తమనగా శరణు కోరి వచ్చినవారిని రక్షించుట, ప్రాణులను హింసింపకుండుట, యజ్ఞాదులు, దానము అనునది. 
“అగ్నిహోత్రం తపఃశౌచం వేదానాం చానుశాసనమ్, 
ఆతిథ్యం వైశ్వదేవం చ ఇష్ట మిత్యభిధీయతే". 
	అగ్నిహోత్రము నర్చించుట, తపస్సు, లోపలి వెలుపలి శుద్ధి, వేదములను ప్రమాణముగా భావించి ఆచరించుట, అతిథులను మన్నించుట, వైశ్యదేవము - వీనికి “ఇష్టము” అని పేరు. ఈ దత్తము ఇష్టము అనునవి గృహస్థ ధర్మములు. తపస్సు వానప్రస్థుని ధర్మము. గురుశుశ్రూష బ్రహ్మచారి ధర్మము. ఈ దత్తము మొదలగునది శుభమును, అదృష్టమును కలిగించుట ద్వారా రాబోవు కాలమునకు సంబంధించిన ప్రజ్ఞకు హేతువైనచో ఇది అనుష్ఠింపదగినదని నాకు బోధింపుము. కానిచో స్వభావమే నాకు శరణమగును - అని ప్రశ్న తాత్పర్యము.
2. 	స్వభావవాదమును గ్రహించినచో భూతములన్నింటికి ఉత్పత్తిమొదట ఒకే రూపమైన సామగ్రి ఉండగా పొట్టి - పొడవు, మంచి-చెడు; సుఖము - దుఃఖము మొదలైన వైచిత్ర్యము కాన వచ్చుట కుదురదు. కనుక అక్కడ తప్పనిసరిగా కర్మముల వలన పుట్టెడు అదృష్టము కారణముగా ఊహింపవలయును “పుణ్యోవై పుణ్యేన కర్మణా భవతి పాపః పాపేన” - పుణ్య కర్మమువలన పుణ్యము, పాపకర్మమువలన పాపము కలుగును”, “బుద్ధి: కర్మామసారిణీ” - 'బుద్ధి కర్మముననుసరించునది' మొదలైన శ్రుతి స్మృతి వాక్యములు కర్మము అన్నింటికి హేతువగుననుటను ప్రతిపాదించుచున్నవి - దాని నీ శ్లోకమున తెలియ జెప్పుచున్నారు. ఆత్మనా - బుద్ధిచేత, అనర్థయుక్తేవ - కీడు కలిగించు కామ క్రోధాదులతో కూడిన దాని చేత; కృబ్ర్ఛే - దుఃఖమును కలుగజేసెడు నరకాదులయందు; విధీయతే - పడవేయబడుచున్నాడు/ చున్నది. 
3. 	మృతేభ్యః - మరణములనుండి; ప్రమృతమ్ - మరియొక మరణమును; మీదమీద మరల మరల చచ్చుచుందురని భావము; 
4. 	హస్తావాపేన - చేతిసంకెళ్లతో; మదించిన క్రూరగజములు, పాములు ఉన్నచోట చేతికి సంకెళ్లతో ఉందురనగా కలిగెడు భయమును వారించుటకును శక్తులు కారని భావము; మిక్కిలి ఉద్వేగమును పొందుదురని తాత్పర్యము. 
5. 	ఆతిథేయమ్ - అతిథులకు హితమైనది తృప్తికరమగు అన్నము పెట్టుట మొదలగునది; ఆత్మవతామ్ - మనస్సును గెలిచిన వారి; మార్గమ్ - దేవ యాన మార్గము; హస్తదక్షిణమ్ - హస్తమనగా నిచట హస్తముచేత చేయదగిన దానాదికమును గ్రహింప వలయును, ఆ పనిచేత అనుకూలమైన విధముగా; 
7. 	పులాకాః - పొల్లు ధాన్యము, పుత్తికాః - దోమలు; కారణమ్ - సుఖము మొదలగువాని హేతువు. 
8. 	శుభ ప్రజ్ఞకు హేతువు కూడ ధర్మమే అయినచో అందు ప్రవర్తించుటయు పూర్వ కర్మమునకు అధీనమే. అప్పుడు పురుష ప్రయత్నముతో పనియేమి అని శంకించి సమాధానము చెప్పుచున్నారు. విధానమ్ - పురాతన కర్మము; ధావన్తమ్ - పరువెత్తువానిని - ప్రయత్నించువానిని - అని భావము, అనుధావతి - ఫలము నొసగురూపమున అనుసరించుచున్నది. ఇది అన్వయ పద్ధతి - దీనిని చెప్పి వ్యతిరేక ముఖముగా కూడ నిరూపించుచున్నారు. ‘శేతే’ - నిద్రించుచున్నది. ఎవడెవడు దేనిని దేనిని ఎట్లెట్లు చేసెనో తదనుగుణముగా పూర్వకర్మము ఫలము నొసగునదియో, ఒసగనిదియో యగుచున్నదని తాత్పర్యము. 
9. 	కర్మ - పూర్వ కర్మము; ఛాయా - ఇవ - నీడవలె; అను విధీయతే - పురుషుని చేత తనకు అనుకూలముగా చేయబడుచున్నది; ఈ సంసారము అనాది. ఇందుకొన్ని సత్కర్మములు, మఱికొన్ని అసత్కర్మములు - అవి అన్నియు అనంతములు. అవి నేనుముందు, నేనుముందు అని పోటీ పడుచు వాని వాని ఫలముల నొసగుటకై ఒక్క మారుగా సిద్ధముగా నుండగా ఏ కర్మమును వికారములు లేని పురుష ప్రయత్నము అనుగ్రహించునో అదియే ఫలము నొసగుటకు సమర్థమగు చున్నది - అని అర్థము. 
10. 'భుంక్తే' - అను వర్తమానార్ధక క్రియ వలన ఐహిక భోగముల యందే పూర్వ కర్మమునకు ప్రాబల్యము, కానీ ఆముష్మిక భోగము ప్రయోజనముగా గల యజ్ఞాదుల ప్రవృత్తి యందు కాదు - అని తెలియవచ్చుచున్నది. 
11. స్వకర్మఫలవిక్షేపమ్ - తాను చేసిన కర్మము ఫలమగు స్వర్గము, గోసంపద మొదలగునదియే, నిక్షేపము - దాచుకొనినముల్లె; విధానేవ - కర్మము వలన పుట్టిన అదృష్టముచేత; రక్షితమ్ - కాపాడబడిన దానిని; భూతగ్రామం ప్రతి - భూతముల సముదాయమును గూర్చి, కాలః - కాలము; పరిరక్షతి - బలముతో చేర్చును. తాను కర్మఫలరూపముగా దాచుకొన్న దానిని కాలము ప్రాణికి అందించునని భావము. 
17. 	సమున్నమ్ - నీటితో తడిసినది, కర్మణా - ఉదుకుట అనుపనిచేత, ఉపవాసైః - విషయములగు శబ్దాదులను వదిలి వేయుట చేత; అనన్తకం, సుఖమ్ - అంతము లేని సుఖమనగా మోక్షము. 
18. 	మనోరథాః - జ్ఞాన లాభమునకు చెందిన కోరికలు, 
19. 	జ్ఞానము పొందినవారు కార్యబ్రహ్మలోకమున కరుగరు."నతస్య ప్రాణా ఉత్క్రామన్త్య త్రైవ సమవనీయన్తే” ‘అతని ప్రాణములు ఎగిరిపోవు. ఇచటనే నిలిచియుండును' అను శ్రుతి వాక్యమును బట్టి ప్రత్యగాత్మయందే నిలిచి యుండును. కాని కానరావు - అను ఆశయముతో ఈ శ్లోకమును చెప్పుచున్నారు. 
 జ్ఞానవిదామ్ - బ్రహ్మము నెరిగినవారి, గతిః - పరాయణము - అనగా బ్రహ్మమే - ఆకాశమున పక్షుల, నీటిలో చేపల పదమువలె - తెలియరాదని తాత్పర్యము. 
	“బ్రహ్మవిద్ బ్రహ్మైవ భవతి” అని శ్రుతి - బ్రహ్మము నెరిగిన వాడు బ్రహ్మమే యగును. కావున బ్రహ్మవేత్తల గతి యనగా బ్రహ్మమే. 
	ఇట్లు ఎనిమిది అధ్యాయములతో క్రమముగా ఆశను జయించి యౌవనమునందే కోరికలను త్రుంచుకొని హింసను వదలివైచి ఆజగర వృత్తిని అవలంబించిన ప్రజ్ఞావంతుడు సుకృతియై బ్రహ్మ జ్ఞానమునకు అధికారి యగునని నిరూపించిరి. అందు ప్రసంగవశమున అందందు సంక్షేపముగా ఆత్మతత్త్యమును కూడ సూచించి యున్నారు. ఎట్లనగా ఆజగరమున “అనవసిత మనంతదోషపారమ్” అను పదముల చేత, ఆకాశమునకు వలె, నిత్యము, విభువు అయిన కారణముచేత ఆత్మకు దేశకాలములను బట్టి పరిచ్చేదములు (భాగములు) లేకుండుట ఇతరులకు సంమతము. మా మతమున నన్నచో ఆత్మయందు మూడు విధములగు భేదముల రూపమైన వస్తు విభాగము కూడ లేదు. అది యెట్లనగా ఇతరుల మతమున ఆత్మకంటె భిన్నమైన భూమి మొదలగు దానికిని, ఆత్మకు చెందిన బుద్ధి మొదలగు గుణములకును వేరు వేరుగా ఉనికి ఉండుటచేత ఆత్మయందు సజాతీయ విజాతీయ స్వగత భేదరూపమైన వస్తు విభాగము కలదు. మా మతమున అట్లు కాదు. అఖండైకరసము, ఏకము, అద్వితీయము కూటస్థము అగు వస్తువే నిర్దేశింపబడినది. 
	సృగాలీయ కథ యందు “రెండవతల, మూడవ చేయి అనువానిని తెగగోయుట ఎన్నటికి కలుగదు. కనుక లేని దానివలన భయమెక్కడిది" (180-29) అని చెప్పియున్నారు. మరియు ఆత్మకంటె వేరైనది, రెండవ తలవలె, లేనేలేదు అను విషయమును చెప్పి, దానినే దృఢ పరచిరి. “ఆకాశమున పక్షుల యొక్కయు, నీటిలో చేపల యొక్కయు పాదమెట్లు కానరాదో జ్ఞానవిదులగతియు నట్లే తెలియరాదు” అని. (181-19) 
 “బ్రహ్మవిద్ బ్రహ్మైవ భవతి” - 'బ్రహ్మము నెరిగిన వాడు బ్రహ్మమే యగును' అను విషయమును కూడ ప్రతిపాదించిరి. అందువలన వికారి కారణము లేకుండుటవలన జగత్తు సృష్టి అసంభవమని తలచుచున్నవాడై ధర్మరాజు ఈ ప్రశ్నను అడుగుచున్నాడు. 
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
ఏకాశీత్యధిక శతతమోఽధ్యాయః
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
181
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectLayout-2 _idGenObjectStyleOverride-3">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
శుభా, అశుభ కర్మముల పరిణామము 
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
</div>
</div>
<div class="Basic-Text-Frame">
181
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
1.	అందు ‘‘కుతః” - ఎక్కడ నుండి - అనునది కాలము, అదృష్టము, ఈశ్వరేచ్ఛ అను నిమిత్తములకు సంబంధించిన ప్రశ్న. "కమ్ అభ్యేతి" - ఎవనిని పొందును అనునది ఉపాధానమునకు సంబంధించిన ప్రశ్న. కార్యములయమగుట అందే కదా! 
2.	‘కేవ’ - ఇది అవాంతర కారణమునకు చెందిన ప్రశ్నము. 
3. 	‘కథమ్’ - ఇది సృష్టి ప్రకారమునకు సంబంధించిన ప్రశ్నము, విభక్తయః - విభాగములు. 
4. 	‘‘జీవః కీదృశః” - ఇది జీవ తత్త్వమునకు సంబంధించిన ప్రశ్నము; అమృతాః - ముక్తి పొందినవారు - ఏ అధిష్ఠానమున లీనమగుదురు - అని ముక్తి చేత పొందదగిన వస్తువును గూర్చిన ప్రశ్నము. 
	ఈ లోకమును వదలి ఆ లోకమును పొందుట మొదలైన ఈ సర్వమును గూర్చి మాకు తెలియ జెప్పుమని ప్రశ్నల తాత్పర్యము.
11. 	మునుపు చెప్పిన బ్రహ్మాద్వైత సిద్ధి కొఱకు జగత్తున కంతటికిని బ్రహ్మమే ఉపాదానమని (ముడి పదార్థమని) ప్రతిపాదింపదలచి "అసతోఽధి మనోఽసృజత. మనః ప్రజాపతి మసృజత. ప్రజాపతిః ప్రజా అసృజత తద్వా ఇదం మనస్యేవ ప్రతిష్ఠితం యదిదం కిఞ్చ" - ‘అసత్తు నుండి మనస్సును సృజించెను. మనస్సు ప్రజాపతిని సృజించెను. ప్రజాపతి ప్రజలను సృజించెను. అదియంతయు మనస్సునందే ప్రతిష్ఠితమై యుండెను' అను శ్రుతి ననుసరించుచు చెప్పుచున్నారు. సత్యము, అసత్యము అనువాని నుండి నిర్వచించుటకు శక్యము కాని కారణమున అజ్ఞానమువలన మనస్సు ఏర్పడెను. అదియు చిత్తు అనెడు ప్రతిబింబము విశేషముగా కలదియై మానసమని జగత్తునకు మూలకారణముగా అన్ని వేద వాక్యముల యందును ప్రసిద్ధమై యున్నది. అనాది నిధనః - జన్మము, లయ స్థానము లేనిది. ఎట్లనగా ఆ మనస్సునకు కారణమైన అసత్తునకు అనిర్వచనీయమైన జ్ఞానముయొక్క స్వరూపముతో ఉనికి లేని కారణమునను కూటస్థమైన శుద్ధ బ్రహ్మమునకు దాని విషయమున ఉపాదానము కాని కారణమునను - ఈ మానసము అనాది నిధనము 
 అభేద్యః - భేదింపనలవి కానిది - ఒక్కటి అయిన కారణమున; 
 అజరామరః - “య ఆత్మాఽ పహత పాప్మా విజరో విమృత్యుర్విశోకో విజిఘత్సోఽపి పాసః సత్య కామః సత్య సంకల్పః" 'ఈ ఆత్మ తొలగిన పాపములు కలది. ముదిమి, చావు, శోకము, ఆకలి, దప్పి లేనిది. సత్యకామము, సత్యసంకల్పము' - అని శ్రుతి చెప్పిన గుణముల సంగ్రహము. 
12. అక్షయము, అవ్యయము అను మాటలకు లక్షణార్ధముచేత వృద్ధి, జన్మములు లేనిదనుటను గ్రహింపవలయును. అందు వలననే శాశ్వతము - ఎల్లప్పుడు ఒకే రూపమున నుండునది, అవ్యక్తమనునది దానికి పేరు లేదా యోగులకు ప్రత్యక్షము, మూఢులకు తెలియరానిది అగుటవలనను అవ్యక్తము. 
	సృష్టాని భూతాని - జన్మము గల భూతములు - జాయత్తే - ఏర్పడుచున్నవి; మ్రియన్తే - తరిగిపోవుచున్నవి; సృష్టాని అను విశేషణము వలన సృష్టములు కాని చేతన పదార్థములకు అట్టి స్థితి లేదని భావము. 
13. 	“స దహరేఽస్మి న్నన్తరాకాశః ఆకాశో హవామ రూప యోర్నిర్వాహితా” - మొదలగు శ్రుతులందు ఆకాశమని విఖ్యాతమగుచు, “మహాన్తమ్” - సమష్టి జీవరూపము, హిరణ్య గర్భమను వ్యవహారము కల బుద్ధిని - సృజించెను అని అన్వయము, ఆ మహత్తు అహంకారమును - హిరణ్యగర్భ సంబంధమగు మనస్సును సృజించెను. ఆ అహంకారమను భగవత్స్వరూపము, ఆకాశమ్ - ఆకాశమనెడు శబ్దతన్మాత్రమను పేరుగల దానిని సృజించెను.
 14. 	"ఆకాశా దభవద్వారి" - ఆకాశము నుండి జలమేర్పడెను - అనునీ క్రమము గ్రంథకర్త చెప్పుగోరినది కాదు. “ఆకాశాద్వాయుః, వాయో రగ్నిః, అగ్నేరాపః, అద్భ్యః పృథివీ" ఆకాశము నుండి వాయువు, వాయువునుండి అగ్ని, అగ్నినుండి జలము, జలమునుండి భూమి' అని వేదము చెప్పిన క్రమమునే గ్రహింప వలయును. ఇచట వాయువు మొదలగు శబ్దములచేత శబ్ద, స్పర్శ, రూపము, రసము, గంధము అను తన్మాత్రల రూపమైన సూక్ష్మముగా అయిదుగా నైన భూతముల సముదాయము చెప్పబడుచున్నది. 
15. 	తేజోమయమ్ - లింగ శరీరము, దివ్యమ్ - పరలోక గమనసామర్థ్యము గలది, స్థూల భూతములు, అయిదుగా చేయబడినవి - ఇది యంతయు బ్రహ్మాండమను పేరుగల పద్మము, దానిని స్వయంభువు నిర్మించెను. బ్రహ్మ యనగా విరాట్టు. వేదమయః - వేదములతో నిండిన వాడు, విధిః - జ్ఞానము, ఐశ్వర్యము మొదలగు గుణములకు నిధి వంటి వాడు. 
16.	“ఖ్యాతః సోఽహమిత్యగ్రే వ్యాహరత్ తతోఽహం నామాభవత్” - ఈ మొదలగు శ్రుతుల చేత ప్రసిద్ధుడు. అట్లేర్పడిన బ్రహ్మ “నేను” అని మొదట పలికెనట. అందుచేత 'అహమ్' అను పేరుతో వేదములందు ప్రసిద్ధి కెక్కెను. “సర్వ భూతాత్మ భూతకృత్” - సర్వ భూతములు స్థూలములగు ఆకాశము మొదలైన అయిదు భూతములు శరీరముగా గలవాడు; నాలుగు విధములగు భూతములను సృష్టి చేసిన వాడు (జరాయుజములు, అండజములు, ఉద్భిజ్జములు, స్వేదజములు). “య ఏతే పఞ్చ ధాతవః” - అవియే ఈ ఆకాశము మొదలైన అయిదు ధాతువులు- ధారణ కర్మము కలవి; స ఏవ బ్రహ్మా - ఆతడే బ్రహ్మ. 
17. 	“ఆగ్ని ర్మూర్దా చక్షుషీ చన్ద్ర సూర్యౌ 
	దిశః శ్రోత్రే వాగ్వివృత్తాశ్చ వేదాః, 
	వాయుః ప్రాణో హృదయం విశ్వమస్య 
	పద్భ్యాం పృథివీ హ్యేష సర్వ భూతాంతరాత్మా” - అను భగవంతుని విశ్వరూపమును ప్రతిపాదించు శ్రుతులను ఇందు వివరించుచున్నారు. 
18.	 అగ్నీషోమౌ చవ్ద్రార్కౌ - అగ్ని సోముడు అనువారే సూర్యుడు చంద్రుడు. 
19. 	సర్వభూతాత్మభూతస్థః - సర్వ భూతములకు ఆత్మగా నయిన అహంకారమునందు ఉన్నవాడు.
22. 	ఈ సృష్టి యెచటినుండి ఏర్పడినదను ప్రశ్నకు ఈశ, సూత్ర, విరాడ్రూపముతో బ్రహ్మమే అని సమాధానమును చెప్పి యున్నారు. అట్లు సృజించుట భాగములుగానా? మొత్తము గానా? అని సందేహము. మొదటిది కాదు. ఏలయన - బ్రహ్మమునకు అంశములు కలవు అను ఆక్షేపము వచ్చును. బ్రహ్మము నిష్కలము అను మాటకు ఇది విరుద్ధమైనది. రెండవదియు కాదు - కార్యము భాగములుగా వ్యాపించియుండగా కారణమగు బ్రహ్మము కూడ భాగములే కావలసియుండును. దాని అనంతత్వమును ప్రతిపాదించు శ్రుతికి ఇబ్బంది వచ్చును. ఈ సంశయమును తీర్చికొనుటకై ఈ ప్రశ్నను భరద్వాజు డడుగు చున్నాడు. 
23. 	కార్యము అనంతమగుటవలన కారణము యొక్క అనంతత్వమును తెలియజేయుచు శంకను పరిహరించు చున్నారు. నానాశ్రయా కీర్ణమ్ - పెక్కు ఆశ్రయములతో గజిబిజిగా నుండినది; ఆ ఆశ్రయములు పదునాలుగు లోకములు. 
24.	 గతేః - సూర్యరశ్మి ప్రసరించు చోటునకు; ఊర్ధ్వమ్ - పై భాగమున - సూర్య చంద్రులు ఆకాశ మధ్యమున మాత్రమే తిరిగెడి వారు. కనుక ఆకాశము యొక్క అనంతత్వమును కనుగొనజాలరు. దీనిని బట్టి ఆకాశ మెంత అనంతమో తెలియుచున్నది. 
25.	తే, అపి - సూర్యాదిగతికి పై భాగమున నున్న దేవతలు కూడ - నభసః, అన్తమ్ - ఆకాశము యొక్క అంతమును, న పశ్యన్తి - చూడకున్నారు. దీనిని బట్టి ఆకాశము అనంతమని తెలియుచున్నది. 
27.	అడ్డపు కొలతగా చూచినను సృష్టి అనంతమగుటను ప్రతిపాదించుచున్నారు. 
29.	ఇట్లు మరల జలము, మరల ఆకాశము, మరల జలము - ఈ విధముగా; సలిలస్య - జలము యొక్క - జలాత్మకమైన భగవంతుని - అంతమును చూతుము గాని - జలాకాశముల అంతమును చూడజాలము - అది అనంతమని భావము. తోయేభ్యః - అనునది షష్ఠ్యర్థమున చతుర్థి - అగ్ని వాయుజలముల అంతము దైవతములకు కూడ తెలియనలవి కానిదని భావము. 
30. 	వర్ణమనగా రూపము - అది స్పర్శను కూడ సూచించును. స్పర్శ రహితమైన ఆకాశమనెడు ద్రవ్యము దేశకాలములను బట్టి అనంతమైన విధమున అగ్ని మొదలగునవియు నట్లే యగును. ఆ విధముగా లక్షణ భేదము లేకుండుటవలన ఆకాశము కంటె వేరు కాకపోయినను అవి ఆకాశముకంటె వేరుగా గ్రహింపబడుచున్నవి - రెండవ చంద్రుని వలె - ఇట్లే ఆకాశాదులు కూడ వెనుకటి వెనుకటి తన కారణము కంటె వేరుకానివై యుండి మానస మాత్రముగా అగుచున్నవని భావము.
 31. 	అట్లయినచో బౌద్ధులు, జ్యోతిషికులు, పౌరాణికులు మూడు లోకములు మున్నగువాని ప్రమాణమును 'ఏబదికోట్ల యోజన విస్తారము కలది' - అను విధముగా లెక్కచెప్పుచున్నారు - అను శంక నిందు తెలుపుచున్నారు.
32. 	పై శంకను ఖండించుచున్నారు - అదృశ్యత్వము, అగమ్యత్వము అను లక్షణముల చేత బ్రహ్మము యొక్క ఆనంత్యమే సిద్ధించు చున్నదని భావము. 
34.	 దివ్యం రూపమ్ - విశ్వరూపము - కూడ; హ్రసతే - నిద్రయందును, ప్రళయము నందును సూక్ష్మాకారము కలది యగుచున్నది; వర్ధతే చ - జాగ్రద్దశ యందును, సర్గకాలమునందును వృద్ధి పొందుచున్నది. ఆది యందును, అంతమందును లేనిది వర్తమానమున కూడ ఉండదు అను న్యాయముననుసరించి సృష్టి కాలమునను లేని జగత్తు యొక్క స్వరూపము బ్రహ్మ భారమునే పొందుచున్నది. కావున ఇట్టి దాని ప్రమాణాదులను ఎవ్వడు తెలియజాలడని భావము. 
35. 	పుష్కరతః - స్థూల సూక్ష్మ కార్యరూపమైన పద్మము నుండి; బ్రహ్మా - నాలుగు ముఖములు గలవిరించి; 
36. 	చతుర్ముఖుడే మహత్తత్వమని తలచుచు శంకించుచున్నారు. 
37. 	పై శంకను పరిహరించుచున్నారు. విత్తనమునుండి అంకురమును, చెట్టును కలుగుచున్నవి. చెట్టు నందున్న పండు అంకురమును గాని, మరియొక చెట్టును గాని పుట్టింపజాలదు. ఫలము, పెక్కు విత్తనములను లోపల నుంచుకొనునట్టిది. కావున చెట్టు విత్తనము కంటె మిక్కిలి శక్తి కలిగి నట్టిది. ఈ విధముగా మానసమను పేరుగల ఈశుని నుండి పుట్టినవే అయినను సూత్రాత్మ, విరాట్టు అనునవి, మరియొక సూత్రమునుగాని విరాట్టునుగాని సృష్టింపజాలవు. చతుర్ముఖుని యందు మాత్రము సమస్తమైన 'మానస' శక్తి అభివ్యక్తమగుచున్నది. అందుచేత అతడు సూత్ర విరాడాత్మకమైన పద్మముకంటె గొప్పవాడు. అయినను ఆ బ్రహ్మను అభివ్యక్తము చేసిన కారణమున ఆ పద్మమును బ్రహ్మకు పుట్టుక స్థానముగా చెప్పవలసి వచ్చినది. చెట్టునుండి ఫలము వచ్చినట్లు - అని తాత్పర్యము. 
38. 	గగనమ్ - హార్దాకాశము - (హృదయము నందలి ఆకాశము) ఆ పద్మము యొక్క నడిమి భాగము. దాని నడుమ కూడ ఎత్తుగా నున్న భాగము మేరువు. దీనిచేత “దహరం పుణ్డరీకం వేశ్మ దహరోఽస్మి న్నన్తరాకాశః” అనునది మొదలుకొని “ఉభే అస్మిన్ ద్యావా పృథివీ అన్తరేవ సమాహితే” అన్నంత వరకు గల శ్రుతి అర్థము సంక్షిప్తముగా చెప్పబడినది. 
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
ద్వ్యశీత్యధిక శతతమోఽధ్యాయః 
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
182
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectLayout-2 _idGenObjectStyleOverride-3">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
భృగుభరద్వాజుల సంవాదము 
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
</div>
</div>
<div class="Basic-Text-Frame">
182
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
1. 	ప్రజావిసర్గమ్ - ప్రజలు - జరాయుజములు, అండజములు, స్వేదజములు, ఉద్భిజ్జములు - వాని పెక్కు విధములగు సృష్టిని, మేరుమధ్యే - అనుటవలన బ్రహ్మకును ప్రజలకును గల దూరమును చెప్పినట్లయినది, ప్రజల సృష్టి తమతమ బీజములవలనను, తమ తమ అదృష్టమువలనను నైనట్లు కానవచ్చుచుండగా బ్రహ్మకు సృష్టి కర్తృత్వము ఎట్లు సంభవించునని ప్రశ్న తాత్పర్యము. 
2. 	చతుర్ముఖత్వమును పొందిన మానసుడే మనస్సుతో ప్రజల వేరువేరు విధములగు సృష్టిని చేసెను. “సంకల్పాదేవాస్య పితరః సముత్తిష్ఠన్తి” - సంకల్పము చేతనే అతని తల్లిదండ్రులు పైకి లేచుచున్నారు'. అను శ్రుతి వాక్యము దీనిని తెలియజేయుచున్నది. సత్యకాముడు, సత్యసంకల్పుడు అను మొదలుగాగల శ్రుతి వలన బ్రహ్మకు బీజసాన్నిధ్య అపేక్ష లేదు. అక్కడ సంకల్పమే ముఖ్య సాధనము కదా! 
3. 	యత్ - ఏ జలము; తేన - ఆ జలముచేత 
4. 	వారుణమ్ - వరుణదేవతా సంబంధము వలన, నీరు వారుణము. ఆప్యము - జలమయమని భావము. 
 మూర్తిమత్ - మనుష్యులు, పశువులు మొదలగు విగ్రహములు కలది; ఆప్యత్వమున - జలమయమగుటలో - హేతువును చెప్పుచున్నారు. యతః తస్తంభిరే - జలమే ఘనపదార్థము కాగా పృథివి మొదలగు వాని రూపమును పొందెనని తాత్పర్యము; “తద్యదపాం శర ఆ సీత్తత్సమహన్యత సా పృథివ్యభవత్” - మొదలగు శ్రుతి వాక్యములు దీనిని తెలియజేయుచున్నవి.
 5. 	పై మాటను ఆక్షేపించుచున్నారు. చతుర్ముఖునకు భౌతికసృష్టియందు మాత్రమే అధికారము కలదు. భూతములన్నియు అంతకు ముందే సృష్టింపబడియున్నవి. అట్టి యెడ అతడు జలాదులను సృష్టి చేసె ననుట యెట్లు? అని ఆక్షేప తాత్పర్యము.
 6. 	బ్రహ్మకల్పమున - అనగా బ్రహ్మలోకమున కల్పాదియందు అని అర్థమును గ్రహింపవలయును; లోక సంభవ సందేహః - లోకముల ఉత్పత్తికి సంబంధించిన సందేహము; అది అట్టిదే. “కాలః స్వభావో నియతి ర్యదృచ్ఛా భూతాని యోనిః పురుష ఇతి చిన్త్యమ్' - 'కాలము, స్వభావము, నియతి, యదృచ్ఛ, భూతములు, యోని, పురుషుడు' - అని జగత్కారణమును గూర్చి శ్రుతియే అనేక పక్షములను ప్రకటించియున్నది. అందు కాలమని జ్యోతిషవిద్వాంసులు, స్వభావమని బౌద్ధులు, లోకాయతికులు, నియతి - అనగా అదృష్టమను కారణము కర్మమని మీమాంసకులు, యదృచ్ఛ - అని ఆర్హతులు, భూతములు అని తార్కికులు. యోనిః - జగత్తు కారణము, పురుషః - పురుషుడు అని వేదాంతులు చెప్పుదురు. (యదృచ్ఛ - ఇష్టమునకుసరించి) 
7. 	ఇట్లు సందేహము కలుగగా ధ్యానయోగమే శరణమని ఆఖ్యాయిక ముఖమున తెలియజెప్పుచున్నారు; ధ్యానమ్ - "ధ్యాయన్త్యస్మిన్" - దీనియందు ధ్యానింతురు - అను వ్యుత్పత్తి చేత 'హృదయపుండరీకమును' అని అర్థము; ఆలంబ్య - ఆలంబనముగా చేసికొని; మౌనమ్ - ధ్యానమును - చిత్తనిరోధ రూపమగు యోగమును; ఆస్థితాః - పట్టుకొని యున్నవారై - 
8. 	తత్ర - అచట - హృదయ పుండరీకమున, నభస్తలాత్ - హృదయాకాశమను పేరుగల మాయతో కూడిన బ్రహ్మము నుండి 
9. 	హార్దాకాశమున గురువు చెప్పిన యుక్తి ననుసరించి స్థూలదేహముతో సంగమును వదలుటచేత చిత్తమును నిలువరించుకొనును. మొదట కాటుక వలె నల్లనైన చీకటిలో వ్యాపించి యున్న, కదలినిది, సవ్వడి లేనిది, అనంతమైనది అగు ఆకాశమును చూచును. పిదప ఆ చీకటి క్రమముగా నల్లతనమును వదలుచు అవశ్యాయమను పేరుగల మంచు రూపముతో, పిదప పొగ రూపముతో భాసిల్లును. అటుపైని కొంచె మాతమస్సు తొలగిపోగా రంధ్రరూపముగా నున్న అనంతమైన ఆకాశమును చూచును. అందతడు అలసి దప్పిగొన్నవాని వలెనై జలమును స్మరించును. ఆ జలము ఒక్క క్షణమున ఆ ఆకాశమును నింపి వేయును. అందు కుండనింపునపుడు బుడ బుడ ధ్వని వచ్చునట్లు శబ్దము గాలియు వెలువడును. అట్లే అందు శబ్దవాయువులు పుట్టుచున్నవి. అటుపైని జలమును వాయువును అరణుల వలె (నిప్పును పుట్టించు కొయ్యలు) - ఒరపిడి పొందుట వలన అగ్ని పుట్టును. అది హృదయాకాశము నందలి చీకటిని తొలగించి వేయుచు వాయువుతో సంయోగమును పొంది నీటిని ఆకాశమున ఎగురు గొట్టుచుండగా నీరు గాలుల సంపర్కము వలన ఆత్మ గట్టిపడును. అట్లా మూడింటి సముదాయమే పృథివి అను పేరుగలది 
	యగును. ఇట్లు భూతములను సృజించి భౌతికములను గూడ సృజించును. మరల ఆ అంతటిని ఉపసంహరించి కేవల చిన్మాత్రరూపముతో అన్ని వృత్తులను నిరోధించుకొని ఉండును - అని యిది యోగుల అనుభవ క్రమము. ఆ క్రమమును ఒక భాగముగా శ్రుతి యిట్లు అనువదించు చున్నది. 
“వీ హార ధూమార్కానలానిలానాం ఖద్యోత విద్యుత్ స్పటికశశీనామ్, 
ఏతావి రూపాణి పురస్పరాణి బ్రహ్మణ్యభి వ్యక్తి కరాణి యోగే” 
	మంచు, పొగ, సూర్యుడు, అగ్ని, వాయువు, మిణుగురు పురుగు, విద్యుత్తు, స్ఫటికము, చంద్రుడు అనువాని ఈ రూపములు ముందు కలుగును. యోగమున బ్రహ్మమునందు ఇవి అభివ్యక్తిని చేయునవి. 
	ఇదియే భూతోత్పత్తిక్రమమని “పురాస్తిమిత మాకాశ” మిత్యాది తొమ్మిది శ్లోకములలో ఉపపాదించుచున్నారు. 
16. 	ఘనత్వమును పొందిన విధము నిందు వివరించుచున్నారు. తస్య - ఈ షష్ఠికి సప్తమి అర్థము. దాని యందు - ఆ గాలితో కూడిన అగ్నియందు, ఆకాశమున పడిన స్నేహము - జిడ్డు వంటి పదార్థము - సంఘాతత్వ మాపన్నః - సముదాయ రూపమును పొంది; గట్టిపడి భూమిగా నయ్యెనని తాత్పర్యము. 
	ఇట్లు మానసుని సృష్టి మనస్సునందే అయినట్లు మనవంటి వారికిని ఈ సృష్టి కలయందువలె మనస్సున నేర్పడినదియే యని చెప్పుట అధ్యాయ తాత్పర్యము. 
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
త్రశీత్యధిక శతతమోఽధ్యాయః 
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
183
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectLayout-2 _idGenObjectStyleOverride-3">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
మానస భూతోత్పత్తి కథనము 
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
</div>
</div>
<div class="Basic-Text-Frame">
183
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
184
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
చతురశీత్యధిక శతతమోఽధ్యాయః
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
1. 	చతుర్ముఖుడు మనస్సుతో సృష్టించిన అయిదు ధాతువులు ఆకాశాదులు - కలలోని ఆకాశాదుల వంటివై లోపల మాత్రమే ఉండునవి కదా! అవి యెట్లు బాహ్యలోకములను ఆవరించునవి యగును? అను సంశయమును ఇందు వెల్లడించుచున్నారు. 
	వేనిచేత లోకములు ఆవృతములైనవో, వేనికి మహాభూతములను పేరుగలదో అవి యేవి? అని సంబంధము? 
2. 	బ్రహ్మ సృజించిన జరాయుజములు మొదలగు వానికి ప్రత్యేకముగా మానసములైన పంచభూతములు కలవు. కలలో అవి కానవచ్చును కనుక. అప్పుడు బ్రహ్మ సృజించిన అయిదు భూతములే మహాభూతములగుటయు, మనవంటి వారు సృష్టించినవి కాకపోవుటయు ఎట్లు? ఏలయన అందరకు మానసత్వము సమానమే కదా! ఆ విధముగా ప్రాతిభాసికము - తోచునది, వ్యావహారికము - వ్యవహారములో నున్నది అను బాధ్యము - అబాధ్యము అను రెండు ప్రపంచములకు భేదము తెలియరావలయును గదా - అని ఆక్షేపించువాని అభిప్రాయము. 
3. 	అమితత్వమే 'మహత్' శబ్దార్థము కాని అబాధ్యత్వము కాదని యిందు చెప్పుచున్నారు. అమితానామ్ - అమితముల యందు అమితముగా నున్నందువలన - యతః సంభవం యాన్తి - అవి సంభవమును పుట్టుకను పొందిన కారణముగా 'భూతములు' అయినవని యర్థము. అందువలన అనంతత్వమునకు, ఉత్పన్నత్వమునకు (పుట్టుక నందినవగుటకు) - రెండు విధములుగా విశేషము లేని కారణమున వ్యావహారిక, ప్రాతిభాసిక మహాభూత సంఘములకు భేదము లేదని భావము.
4. 	కార్యమునందు వ్యాప్తిని చూపుచు అమితత్వమునే తెలుపుచున్నారు. శరీరము నందలి చేష్టయే వాయువు. ఖమ్ - రంధ్రమే ఆకాశము; ద్రవః - రక్తము మొదలగు వాని సముదాయము, సలిలమ్ - నీరు; సంఘాతః - సముదాయము - గట్టి పదార్థములగు మాంసము, ఎముకలు మొదలగునవి, పృథివీ - భూ పదార్థము. 
5. 	శ్రోత్రము - ఆకాశము, ఘ్రాణమ్ - పృథివి, రసః - రసనేంద్రియము - నాలుక, జలము; స్పర్శః - స్పర్శనేంద్రియము - త్వక్కు - చర్మము - వాయువు; దృష్టిః, చక్షురింద్రియము, తేజస్సు - అగ్ని, ఈ శ్రోత్రము మొదలగునవి ఆకాశాదులగుణములగు శబ్దాదులను గ్రహించునవి కావున ఆకాశాద్యాత్మకత శ్రోత్రాదులకు కలుగుచున్నది. ఇది దృష్టాంతము సిద్దించుటకొఱకు చెప్పెడుతీరు. మేయము, (తెలియబడునది) మాత - (తెలియువాడు) సమాన జాతీయులు. ఒకటి గ్రాహ్యము, రెండవది గ్రాహకము కనుక. ఆ విధముగా ప్రమాత చేతనాభిన్నుడు కావున ప్రమేయము కూడ అట్టిదే యగును - ఈ విధముగా అద్వైత సిద్ధి. 
6. 	వృక్షములు కూడ ప్రమేయములే కదా - వస్తువులే కదా! కాని వానియందు చేతన ధర్మము కానరాదు. మానవులందు వలె వానియందు నడక మొదలైనవి లేని కారణమున అవి ఇంద్రియములు లేనివై అభౌతికములగుచున్నవి. దానిచేత అవి బ్రహ్మమునుండి పుట్టినవి కాదని చెప్పవలసి వచ్చును. ఆ విధముగా అద్వైతభావన కుదురుట లేదు - అను అభిప్రాయముతో వృక్షములకు భౌతికత్వమును నిరసించుచున్నారు. 
7. 	వేడి మొదలగునవి లేనందువలన అగ్ని మొదలగునవి లేకుండుట తెలియవచ్చుచున్నది.
9. 	అప్రమేయత్వాత్ - తెలియరాని కారణము వలన - ఆకాశము ఇందు కలదని చెప్పుటకు ఆధారము లేని కారణమున - అని తాత్పర్యము
10.	వృక్షములు - అభౌతికములు, ఇంద్రియములు లేనివి అను ఆక్షేపమును పరిహరించుచున్నారు. 
	దానియందు చేతన ధర్మమును ప్రతిపాదించుచున్నారు. 
11. 	“శీర్యతే” - నశించుచున్నది. వజ్రమణి కూడ నల్లిరక్తము తగులుట చేత తరిగిపోవుచున్నది. అందువలన అది కూడ చేతనమే అని వ్యాఖ్యాతము. ఇట్లు ఒక భాగమున కంపము మొదలగునది కానవచ్చుట చేత గోవునకువలె భూమికిని చేతనత్వము ఉన్నట్లు తెలియదగును. 
16.	నాళేవ - సన్నటి గొట్టముతో; దీనిచేత పాలుమున్నగు వానిని త్రావెడు పాదరసము మున్నగు వానియందును చేతనత్వము కలదని తెలియుచున్నది. 
18. 	జరయతి - జరయతః - ముదిమి చేయుచున్నవి. 
21. 	దేహములోపలి భాగమున నున్న అగ్ని, క్రోధము, చక్షురింద్రియము. వేడి,జఠరాగ్ని అనునివి అయిదు అగ్ని స్వరూపములు. 
22.	శ్రోత్రమ్ - శ్రోత్రేంద్రియము - చెవి; ఘ్రాణమ్ - ముక్కురంధ్రములు; కోష్ఠమ్ - అన్నము మొదలగువాని స్థానము - అన్నకోశము. 
24. 	ప్రాణాత్ - ప్రాణము అనెడు వాయువు నాశ్రయించి; 
 ప్రణీయతే - నడచుట మొదలగు పనులు చేయుచున్నాడు; 
 వ్యాయచ్ఛతే - బలముతో సాధ్యమగు పైకెత్తుట మొదలగుపనిని చేయుచున్నాడు. 
25.	 ప్రతిభేదాత్ - రొమ్ము, కంఠము, శిరస్సు అను స్థానముల భేదము వలన. 
26.	 భూమేః - ఘ్రాణరూప అయిన భూమి వలన, అద్భ్యః - నీటివలన - అనగా నాలుకతో; వాహివా - వహన శీలముగల గాలిచేత; చ అనుటవలన శ్రోత్రరూపమైన ఆకాశముతో శబ్దమును తెలియుచున్నాడని భావము. 
27. 	ఆత్ర - గంధము అనెడు నీ అధికరణమునందు; విస్తరాభిహితాన్ - జ్ఞానసంపన్నులు విస్తరించి చెప్పిన; గుణాన్ - భేదములను. 
28. 	ఇష్టము - కస్తూరి మున్నగువాని యందలిది; అనిష్టః - శవము మొదలగు వాని యందలిది; మధురము - తేనె, పూవు మొదలగు వాని యందలిది; కటువు - మిరియము మొదలగువానియందలిది; నిర్హారి - తక్కిన అన్ని వాసనలను పోగొట్టునది - ఇంగువ మొదలగువానిది; సంహతము - చిత్రగంధము - పెక్కు వస్తువులతో చేసిన కల్కము మొదలగువానిది; స్నిగ్ధము - అప్పుడే కాచిన నెయ్యి మొదలగువాని యందలిది; రూక్షము - ఆవాలు మొదలగు వాని యందలిది; విశదము - శాల్యన్నము మొదలగు వాని యందలిది; పార్థివః - భూమిని ఆశ్రయించిన ముఖ్య గుణము. 
29. 	జ్యోతిః - పృథివి మొదలగు రూపమును; వాయునా - చర్మమనెడు ఇంద్రియము చేత;
30. 	గుణాః - అప్రధానములుగా అయినవి; జలము మున్నగు వానియందు కూడ ఒక్కొక్కటి ముఖ్యము. తక్కినవి అప్రధానములు - అని తెలియదగును. 
31. 	కషాయః - తాండ్రకాయ మొదలగు దానియందలిది. 
34.	కృష్ణము - నల్లపూస, కాటుక మొదలగు వానియందలిది; నీలారుణము నెమలి పింఛము మొదలగువాని యందుండును. కఠినము మొదలైనవి స్పర్శ భేదములైనను కంటితో కూడ నిర్ణయించుటకు వీలైనవి. అందుచేత రూప విషయముల నడుమ చెప్పియున్నారు. ఇది యెట్లనిన మట్టిబెడ్డను, రాతిని నేలకు వేసి కొట్టగా మొదటిది ముక్కలుగుచున్నది. రెండవది అట్లే ఉండును. ఇది చూచి బాలుడు వాని మెత్తదనమును, కాఠిన్యమును నిర్ణయించుచున్నాడు ఇట్లే తక్కిన వాని విషయమును తెలియవలయును. 
 చిక్కణము - ననుపైనది; శ్లక్షము - చిన్నది; పిచ్ఛిలము - మీగడకట్టినది; 
35.	ద్విగుణః - రెండు గుణములు - శబ్దస్పర్శములు - కలది. 
36.	ఉష్ణ శీతములు - ఎండ, మంచులయందు; స్నిగ్ధః - పుత్రాదుల యందు, విశదః - పట్టుబట్టల యందు; 
37. 	ఖర మృదువులు - రాయి, ఊక అను వానియందు; రూక్షః - ముల్లు మొదలగువానికి సంబంధించి, లఘుత్వ గురుత్వములు తర్కమతమునందు పతనము చేత ఊహింప దగినవి - వీనిని పౌరాణిక 
	మతము గ్రహింపదు; వస్తువులను పరీక్షించి వెలకట్టువారు చీకటిలో కూడ చేతితోడనే చూచి సుమారుగా బరువును, పొడవు మొదలగు వానిని నిర్ణయించు చున్నారు కదా! అందుచేత ఇవి స్పర్శ విషయములుగా లెక్కకు వచ్చినవి. గురుతరః, అపి - అనుటవలన 'గురువు' కూడ ఒక స్పర్శ భేదము - అని చెప్పినట్లయినది; అట్లు పండ్రెండు విధములుగా స్పర్శ తెలియవచ్చుచున్నది. 
40. 	ఐశ్వర్యేణ - అంతట వ్యాపించి యుండు లక్షణము చేత; పటహాదిషు - వాద్యములు మున్నగువాని యందు - అభివ్యక్తమగునను మాటను కలుపుకొనవలయును. 
41. 	ఏతేషామ్ - వీని యొక్క - షడ్జాదుల యొక్క 
42. 	బహువిధః - షడ్జము మొదలైన భేదములతో, తార మంద్రాది భేదముతో, వాయుగుణైః - కఠినము, మెత్తదనము మొదలగు స్పర్శ గుణములతో పాటు - 
	దీని అర్థమిది. పలుక గోరిన వాని ప్రయత్నముచేత నాభిస్థానమందలి అగ్ని అక్కడి వాయువును కదలించును. అదియు యత్నమునందలి తారతమ్యముచేత హృదయము, కంఠము, తల అను ప్రదేశములను చేరుకొని మంద్రము, మధ్యమము, తారము అను మూడు రీతులు గల ధ్వనిని పుట్టించును. మెల్లగా హృదయము మొదలగు దేశము నుండి జిహ్వామూలము మొదలగు స్థానములను చేరుకొని, నిత్యములు, విభువులు, వర్ణములు - అయినవి, మంద్రత్వము మొదలగు ధ్వని ధర్మములతో కూడినవి అగు అకారాదులను చక్కగా అభివ్యక్తము చేయును. వేగము కలిగి యుండుట, స్వభావము ననుసరించుట అను వాని ద్వారమున ముఖమునుండి వెలుపలికి వచ్చి వినెడు జనుల కర్ణ వివరమును ప్రవేశించును. దానితో సంస్కరింపబడిన ఆశ్రోత్రేంద్రియము ఆ శబ్దము ననుభవించును. ఆ సంస్కారము నోటి యందలి గాలికి, వెలుపలి గాలికి అనుకూల్య మున్నచో దూరమునకు, ప్రతికూలత యున్నచో సమీపమునకు, అడ్డుగా ఏ గోడయో ఉన్నచో వినబడక పోవుటకు, కొండ గుహలు మున్నగు వానిలో వెనుకకు తిరిగి వచ్చి రెండుగా నగుటకు (ప్రతిధ్వని రూపమున) కారణమగుచున్నది. ఆ విధముగా వాయు ఘట్టనలోని తారతమ్యము వలన భేర్యాదుల శబ్దము కూడ మంద్రము మొదలగు భేదముల చేత పెక్కు విధములుగా అనుభవమునకు వచ్చుచున్నది. 
43. 	అవ్యాహతైః - అడ్డులు లేని; వాయుగుణైః - స్పర్శ లక్షణములచేత; చేతయతి - శబ్దమును తెలిసికొనుచున్నాడు; విషమస్థితైః - విషమము నందున్నట్టి - స్పర్శ గుణముల చేత; వ వేత్తి - తెలియకున్నాడు. గోడలు మొదలగునవి అడ్డుగా ఉండుట, ప్రతికూల వాయువు మొదలగునవి విషమ స్థితులు. 
 తే ధాతవః - శబ్దము మొదలగు వానిని పుట్టించెడు ధాతువులు - చర్మము మొదలగునవి; ధాతుభిః ప్రాణేంద్రియములతో; ఆప్యాయ్యన్తే - అన్న సుఖ స్పర్శాదులను సమర్పించుటచేత మొదటి నుండి కడదాక వృద్ధి పొందించుచున్నవి. 
44.	ఏతే - ఈ జలము మొదలగునవి; శరీరమునకు మూలములు; ఎట్లనగా ప్రాణావ్, వ్యాప్య - ప్రాణములను వ్యాపించి - శుక్ల శోణిత సంయోగమునందు కదా ప్రాణము వృత్తిని పొంది శరీరమగుచున్నది. అట్లు కానిచో యోనియందు చేరిన రేతస్సు వ్యర్థమగుచున్నది.
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectLayout-2 _idGenObjectStyleOverride-3">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
భూత స్వభావ కథనము 
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="Basic-Text-Frame">
184
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
1. 	అగ్నిః - తేజస్సు; పార్థివమ్ - పృథివిభాగము ఎక్కువగా ఉండుట వలన పార్థివము - నిజమునకు పాంచ భౌతికము; దేహమ్ ఆసాద్య - దేహమును పొంది; శారీరః - శరీరాభిమాని - ప్రకాశాత్మ- విజ్ఞాన ధాతువు; కథం భవేత్ - ఏ విధముగా అగుచున్నది? అట్లే; అనిలః - వాయువు, పార్థివ ధాతువును అవకాశ విశేషేణ - శరీరమునందు ప్రవేశించుటకు వీలయిన అవకాశముల చేత; కథం, వర్తయతే - ఎట్లు దేహమును కదలించుచున్నది. 
2. 	''అగ్నిర్మూర్ధా” ఇత్యాది మంత్రార్థమును దీనికి సమాధానముగా చెప్పుచున్నారు. అగ్ని శరీరమగుటను చెప్పి వాయువు గతిని తెలుపుదునని భావము.
5. 	స్వాం స్వాం గతిమ్ - జఠరమునందుండు సమాన వాయువు తిన్న అన్నమును, త్రావిన నీటిని పక్వమొనరించి వాని వాని స్థానమునకు చేర్చునని భావము. 
6. 	పావకమ్ - జఠరాగ్నిని - ఆశ్రయించినదై; బప్తి మూలమ్ - మూత్రాశయమును; గుదమ్ - మలము లుండు ప్రేవుల చివరి భాగమును, 
7. 	కర్మమనగా - వచ్చుట పోవుట మొదలగునది; ప్రయత్నమనగా దానికి అనుగుణమగు చేష్ట; బల మనగా బరువు లెత్తుట మున్నగు పనుల యందలి సామర్థ్యము; విదుషః - తెలిసి వానినుండి ఎరిగిన జనులు అని అర్థము; 
9. 	ధాతుషు - చర్మము మొదలగు ధాతువులయందు, వితతః - వ్యాపించియున్న, అగ్నిః - జఠరము - జీర్ణకోశమునందున్న అగ్ని; రసాన్ - అన్నము మొదలగు వానిని; ధాతూన్ - చర్మము మొదలగు వానిని; దోషాన్ , చ - వాతము, పిత్తము, శ్లేష్మము మొదలగు దోషములను; వర్తయన్ - తగు విధముగా మార్చుచు - రూపొందించుచు; 
10. 	పైని చెప్పిన రూపొందించు పద్ధతిని వివరించుచున్నారు. అపానః - నాభికి క్రింది భాగమున నుండు వాయువు, ప్రాణః - పైనుండు వాయువు; ఆ రెంటి; మధ్యే - నడుమ - నాభిస్థానమున; ప్రాణాపాన సమాహితః ప్రాణాపానముల కలయికతో సమానత్వమును పొందినవానితో, సముద్దీపితమై, అనుష్ఠానమ్ - నాభిమండలమును; సమన్వితః - చక్కగా ఆశ్రయించియున్నదై; పచతి - అన్నాదికమును జీర్ణము చేయుచున్నది; లేదా, సమన్వితః - ఏకీభావముతో కూడి సమానత్వమును పొందినదనియు నర్థము; అధిష్ఠానమనగా - దీనిచేత వ్యాపారవంతమగును - అని - జీవనము - అన్నము. 
11. 	పక్వమైన అన్నము ఎట్లు దేహమునందు అన్నిభాగములకు పోవుచున్నదో చెప్పుచున్నారు. 
	ఆస్యము (నోరు) మొదలుకొని మలవిసర్జనేంద్రియము వరకు వ్యాపించియున్న; స్రోతః - మార్గము - ప్రాణము ప్రవహించు దారి; ప్రసిద్ధము - దాని అంతభాగమున నున్న అవయవమునకు 'గుదము' అనిపేరు. ఆ మహా స్రోతస్సు - ప్రవాహరూపమైన మార్గమునుండి అన్ని స్రోతస్సులు - ప్రాణమార్గములు, నాడులను పేరు కలవియై శరీరమును వ్యాపించియున్నవి. 
12. 	ఆ స్రోతస్సులతో అన్ని అంగములయందును ప్రాణముల సంగమము ఉన్న కారణమున దాని సహచారియగు జఠరాగ్నికిని, సన్నిపాతము - సంగమము, కలదు. 
13. 	ప్రాణము, అగ్ని అనునవి పరస్పరోద్దీపకములు అని చెప్పుచున్నారు; అగ్ని వేగవహః - అగ్నివేగముతో పోవునది; ప్రాణః - ప్రాణము; అట్లే ప్రాణము కూడ అగ్నివేగమునకు కారణమగుచున్నది. లోకమునందును మనము చూచుచున్నాము. అగ్ని వేగము వలన బాష్పవాయువు వృద్ధియగుచున్నది. వాయువేగమువలన అగ్నివృద్ధి యగుచున్నది. ఆ విధముగా ప్రాణనిరోధము కలుగగా జాఠరభయము తొలగిపోవుటకై ప్రాణమును నిలువరింపవలయును. 
14. 	జఠరాగ్నిని నిరోధించుటచేత అన్ని యింద్రియముల నిరోధము కలుగునను ఆశయముచేత చెప్పుచున్నారు. పక్వస్థానమ్ - జీర్ణాశయము; ఆమాశయః - అన్నకోశము (అపక్వస్థానము); అక్కడ ఉన్నందువలన, సర్వే, ప్రాణాః - అన్ని యింద్రియములును; 
15. 	దశభిః , ప్రాణైః - పదిప్రాణములతో, ప్రాణము, అపానము, వ్యానము, ఉదానము, సమానము అనునవి అయిదు; నాగము, కూర్మము, కృకరము, దేవదత్తము, ధనంజయము అనునవి అయిదు. 
16. 	ఏషః - ఈ ఆస్యము మొదలుకొని పాయువు వరకు గల; యోగానామ్ - యోగుల; మార్గః - మార్గము; దీనితో అడ్డముగా కూడ పోదగునా? అనుదానికి సమాధానము చెప్పుచున్నారు - ఎవరు సుషుమ్ననాడి ద్వారా సహస్రారమును పొంది; అందు; ఆత్మానమ్, ఆదధన్ - ఆత్మను నిలుపుకొనుచు. 
17. 	అధ్యాయము తాత్పర్యమునిందు ఉపసంహరించుచున్నారు. 
 దేహినామ్ - దేహధారులయొక్క; సర్వేషు - అన్ని ప్రచారములయందును - బుద్ధి, మనస్సు, కార్యేంద్రియములు నిర్వర్తించు విషయములందు; ప్రాణాదిషు - ప్రాణాదులు నిమిత్త భూతములు కాగా; విహితః - ప్రాణనిరోధరూపముగా చేయబడిన యోగము; తస్మిన్ అనుష్ఠింపబడగా; నిత్యమ్ - నిత్యమగు బ్రహ్మపదార్థము; సమిధ్యతే - చక్కగా, బుద్ధి మొదలగు ఉపాధుల వలన పుట్టిన కాలుష్యములను వదలివైచుటచేత, ప్రకాశించును.
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
పఞ్చాశీత్యధిక శతతమోఽధ్యాయః
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
185
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectLayout-2 _idGenObjectStyleOverride-3">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
భృగుభరద్వాజ సంవాదము 
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
</div>
</div>
<div class="Basic-Text-Frame">
185
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
షడశీత్యధిక శతతమోఽధ్యాయః 
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
1.	 ప్రాణయతే - జీవింపచేయుచున్నది. 
2. 	ఆగ్నేయః - అగ్ని గుణమగు వేడిమి, వహ్నినా - శరీరములోపల ఉన్న జఠరాగ్నిచేత; పచ్యతే - స్పష్టము చేయబడినదియై; అగ్నిః - ఆ జఠరాగ్నిః; ఏతత్ - ఈ తినబడిన అన్నమును; జరయతే - జీర్ణము చేయునేని; 
3. 	జన్తోః - జంతువు - దేహము, ఇంద్రియములు, బుద్ధి అను వాని సమాహారరూపమైనది; ప్రమీయమాణస్య - నశించిపోవుచుండగా; జీవః - జీవుడు; న+ఏవ ఉపలభ్యతే - ఏమాత్రము మిగులుట లేదు - గడ్డిపరకయందు వడ్ల గింజవలె. అందువలన వాయువు వెడలిపోవుటయే మరణము - అని వక్తభావము. 
4. 	వాయుమయః - వాయువు ప్రధానము - వాయువు కంటె ఇతరమైనది; వాయుమండలవత్ - గాలి చక్రమువలె - సుడిగాలివలె; గాలితోపాటు కన్పట్టవలయునని భావము. 
5. 	రాతితో కలిపి కట్టిన సొరకాయబుర్ర నీటియందు మునిగిపోవును. కట్టు ఊడినచో తేలును అట్లే జీవుడును. 
	దిగంబరమతమున ఎనిమిది కర్మములతో బద్ధుడైన జీవుడు ఉపాధికంటె వేరుగా కానరాడు - అను దానితో పరిహారమును శంకించుచు పలుకుచున్నారు. 
	జ్ఞానమువలన మోక్షము లేదనుట జ్ఞానావరణీయము. ఆర్హతమతమున మోక్షము లేదనుట దర్శనీయావరణీయము. తమ శాస్త్రమునకు ఇతరుల శాస్త్రముతో సమత్వమును చూచుట మోహనీయము. పరోక్ష జ్ఞానము వలనను కృతకృత్యత్వబుద్ధి అంతరీయము. వీనిని ఘాతికర్మచతుష్టయ మందురు. శుక్రశోణిత సంయోగము ఆయుష్కము. వాని బుడగదశ గౌత్రికము. అది గట్టి పడకుండుట నామికము. అటుపై దేహాకారముగా పరిణమించుట వేదనీయము - ఈనాలుగును అఘాతికర్మ చతుష్టయము. 
	వాత ప్రధానమైన సముదాయముతో జీవునకు సంశ్లేషము కలిగినచో, సంఘాతము కంటె జీవుడు ఇతరుడైనచో సంఘాతము - సముదాయము నశించినచో, సముద్రమున పాషాణాదుల బంధము వదలుట కలదగుటవలన జీవుడు మరియొక జలపాత్ర వలె నగును. 
6. 	జీవుడు బ్రహ్మాంశమను పక్షము నాశంకించి చెప్పుచున్నారు. సంఘాతనాశము కలుగగా బ్రహ్మము యొక్క అంతర్గతమైన జీవునకు స్వరూపనాశము కలుగును. సముద్రమును చేరినవెంటనే నదులకు స్వరూపముండదు గదా. 
7. 	పఞ్చధారణకే - అయిదింటితో ధారణము - నిలుకడ కలది; జీవితమ్ - జీవము - మంచము నెక్కియున్న పురుషుని వలె - శరీరమున జీవుడిక నెక్కడ నుండును? ఉండడని భావము; ఈ అయిదు ధారణకముల కంటె జీవుడు వేరుగా నున్న యెడల సముదాయము నందొక భాగము చెడినచో విడిగా కానరావలయును కదా! మంచము విరిగినచో మంచమెక్కి యున్న పురుషుడు విడిగా కనబడుచున్నాడు కదా! అందువలన జీవుడనగా సముదాయమే. అందులో ఒక భాగము నశించుటచేత నశించుచున్నాడు. మంచమున ఒక భాగము నశింపగా మంచము నశించినట్లే కదా! “చతుర్ణామభావే నాస్తి సంశయః” - నాలుగును నశింపగా జీవుడు నశించెనని చెప్పుటలో సంశయము లేదని భావము. 
8. 	కోష్ఠభేదాత్ - వాయువు మున్నగు వాని వలన కోష్ఠములను నిరోధించుట వలన - ఆకాశ పదార్థము నశించును. 
9. 	వర్ణః - విస్తారము - వాపు 
14. 	మూలము లీనమై యున్న చెట్టును నరకి వేసినను మరల చిగురించుచున్నది. అట్లే కర్మములు లీనమైయున్న సంఘాతము కూడ బీజముండుటవలన మరల ఉత్పత్తి పొందును గదా! అని ఆశంకించి పలుకుచున్నారు. వృక్షమునకు మూలమైన విత్తనము కన్పట్టుచున్నది. కాని దేహమునకు మూలమైన కర్మము కానరాదు కదా! అని వక్త అభిప్రాయము. 
15. 	శరీరమునకు మూలమైన బీజము ప్రత్యక్షముగా కన్పట్టుచున్నది. అది రేతస్సు - శుక్లము - అది ఆదృష్టము - కనబడనిది కాదు. అది ప్రవర్తతే- దేహరూపముగా పరిణమించుచున్నది. అట్లు బీజమునుండి మొలచిన చెట్టువలె నశించిన వారు నశించినవారే యగుదురు. వారి వలన ఇతరుల ఉత్పత్తి జరుగవచ్చును. (అనగా వారు చనిపోకముందు వారి రేతస్సువలన మరికొందరు పుట్టవచ్చును) కాని వారే మరల పుట్టుట సంభవింపదు. అందుచేత "నిత్యం సమిధ్యతే" - అనువెనుకటి అధ్యాయము మాట కుదరదని భావము.
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
186
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectLayout-2 _idGenObjectStyleOverride-3">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
జీవస్వరూపా ఆక్షేపము 
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="Basic-Text-Frame">
186
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
సప్తాశీత్యధిక శతతమోఽధ్యాయః 
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
2. 	నప్రణశ్యతి - నశింపదు; నదృశ్యతే - కన్పట్టదు అని సంబంధము. కనబడని కారణమున వస్తువు నశించెనని నిర్ణయింపరాదని భావము. అట్లయినచో కట్టెలను కాల్చి వైచిన అగ్నికూడ లేకుండ పోవలయును గదా! 
3. 	ఇష్టాపత్తిని - తన యిష్ట భావమును సాధించుటను - ఆక్షేపకర్త ఆశంకించుచున్నాడు. లభింపకపోవుట రెంటియందును సమానమైన కారణమున అగ్నియు నశించినదని చెప్పవలయునని భావము.
5. 	కాలిపోయిన కట్టెలందలి అగ్నివలె, ఉన్నదయ్యును జీవాత్మ, దేహనాశము కలుగగా సూక్ష్మమయినదగుటవలన ఇంద్రియాదులకు గోచరింపదు. 
6. 	ఆకాశానుగతత్వాత్ - ఆకాశమువలె సర్వగతము, నిత్యము అయినది ఆత్మ; జ్యోతిః - అరణులలోని అగ్ని; అరణులలో లేని అగ్ని - మథించుటవలన - పుట్టదు కదా! అది అందు సూక్ష్మస్వరూపముతో నున్నది (ఆరణులు - అగ్నిని పుట్టించు కట్టెలు). అట్లు కానిచో అన్నింటియందును అన్నియు పుట్టుట అను ప్రసంగము వచ్చును. అందువలన నూవులలో నూనెవలె, అరణులలో అగ్ని - ఉన్నదియే - ప్రయత్నము వలన అభివ్యక్తమగుచున్నది. ప్రయత్నమునకు ముందు సూక్ష్మస్వరూపము కలదగుటచే కానరాదు. అంతమాత్రమున కాదు. 
7. 	అగ్ని అనగా విజ్ఞానము - అదియే విజ్ఞానమయమగు జీవము. వాయు సంధారణః - వాయువుచేతనే నిలుకడ కలది; నశ్యతి - కనబడకుండ పోవును; 
8. 	అయనమ్ - లయము పొందుచోటు. 
9. 	పవనః - నిగ్రహింపబడిన వాయువు, ద్వయమ్ - జలము, భూమి అనువాని ద్వయము.
10. 	అమూర్తయః - కానరానివని భావము. అందువలన అవియును లేవని నిర్ణయించుట సాధ్యము కాదు కదా! ఇంక సూక్ష్మమైన జీవుని సంగతి చెప్పనేల? 
12. 	పంచ భూతములు - పృథివి, జలము, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశము. పఞ్చరతౌ - అయిదు విషయములందు - శబ్ద స్పర్శ రూప రస గంధములయిదు - ప్రీతి కలదానియందు, పఞ్చ విజ్ఞాన చేతనే - అయిదు జ్ఞాన సాధనములు - ఇంద్రియముల జ్ఞానములు కలదానియందు 
13. న, ఏవ, ఉపలభ్యతే - ధాన్యమునందు బియ్యము వలె కన్పట్టుటయే లేదు. 
14. అజీవమ్ - చేతనలేనిది, మరియొకటి లేని కారణమున శరీరమే చేతనమని భావన. 
15. దేహేంద్రియ సంఘాతమైన చేతనము లేదనుకొందము. ఏది చెదరిపోయినచో సంఘాతము - సముదాయము, దగ్గరగా నున్నను శబ్దాదులను గ్రహించుట లేదో ఆ మనస్సే ఆత్మయగును - అను అభిప్రాయముతో నాలుగు శ్లోకములను చెప్పుచున్నారు. 
19. 	చెవి మొదలగునవి శబ్దము మొదలగువానిని గ్రహించునవి. గ్రాహ్యమునకు సజాతీయమైన గుణము నాశ్రయించుటచేత వానికి ఆకాశాది రూపము కలిగినది. ఇట్లు మనస్సు కూడ సర్వగుణములను గ్రహించుట చేతను, సర్వ గుణములకు ఆశ్రయమగుటచేతను పాంచ భౌతికమే యగును. అందువలన అది శరీరమును నిర్వహించునది కాదు. అట్టి నిర్వాహకము అంతరాత్మయే - యని శ్లోక తాత్పర్యము. 
20. 	మనస్సు అనవధానముగా నుండుటవలన మనుజుడు వినకున్నాడు - అన్న మాటకు సమాధానము చెప్పుచున్నారు. పఞ్చాత్మకే - అయిదు భూతముల స్వరూపమైన శరీరమునందు, పఞ్చగుణ ప్రదర్శి - అయిదు గుణములు దేనియందు కలవో ఆ మనస్సును దర్శించునది - ఆత్మ, నా మనస్సు ఖిన్నమైనది మొదలగు అనుభవమువలన ఇది స్పష్టమైనది. అదియే మనస్సు ద్వారా సర్వగాత్రమునందును ప్రవేశించుచున్నది. అది లేని సమయమునందు - సుషుప్తి, సమాధి మున్నగు సమయములందు - దేహము బుద్ధి మనస్సులతో కూడియున్నప్పటికి - దేనిని తెలియజాలదు. దేహముమున్నగు దానికే చేతనత్వమున్నచో గాఢనిద్ర మొదలగువానియందును తెలియుట ఆపరిహార్యము కావలయును. అందువలన కంటికి వలె మనస్సునకు కూడ ఉన్మీలనము లేనపుడు చూడకుండుట సంభవించినంత మాత్రమున దానికి కరణత్వము పోజాలదు. 
21.	గాలి కదలిక లేని ప్రదేశము నందలి దీపము వలె దేహాగ్ని శాంతమయినపుడు రూపాదికమును గ్రహింపదు. అప్పుడు నశించునది దేహమే కాని ఆత్మ కాదు. 
22. 	స్థూల దేహ నాశమును గూర్చి చెప్పి యిపుడు సూక్ష్మ దేహము నశింపకుండుటను నిరూపించు చున్నారు. 
 అపోమయమ్ - జలమయము, ఇచట అప్ శబ్దము చేత సూక్ష్మ దేహ సముదాయమును గ్రహింప వలయును. దానితో నిండినది- సూత్రాత్మతో వ్యాప్తమయినదని యర్థము. అందువలన దేహులకు కూడ జలములే మూర్తి - ఆకృతి. ఆ జలములందు ఆత్మ చిద్రూపుడైన పురుషుడు. మానసః - దానిలోపల మనస్సు నందు అభివ్యక్త మగువాడు, అతడే ఉపాధి యోగము వలన దేహము అను పాత్రతో సంబంధము వలన జీవుడగుచున్నాడు. అతడే; బ్రహ్మ - వెనుక చెప్పిన చతుర్ముఖుడు ముఖ్యజీవుడు. సర్వజ్ఞత మొదలగు లక్షణములు కలవాడు. 
23. 	ఆ ఆత్మయే; ప్రాకృతైః - త్రిగుణాత్మకమైన మూల ప్రకృతికి సంబంధించిన, గుణైః - గుణములను ఇంద్రియములతో మనస్సుతో; సంయుక్తః సన్ - కలిసియున్న వాడగుచు; క్షేత్రజ్ఞః - క్షేత్రజ్ఞుడు - జీవుడు; ఇత్యుక్తః - అనబడినవాడు. శ్రుతియు దీనినిట్లు చెప్పుచున్నది. “ఆత్మేంద్రియమనోయుక్తం భోక్తేత్యాహు ర్మవీషిణః” - ‘బుద్ధి, ఇంద్రియములు, మనస్సు అనువానితో కూడిన దానిని ‘భోక్త’ యని మేధావులు చెప్పుదురు’. అట్లు గుణ సంపర్కము లేని ఆత్మను పరమాత్మ యందురు. 
24. 	తమ్ - ఆ పరమమైన దానిని, సర్వలోక హితాత్మకమ్ - సర్వ లోకమునకు హితమును చేయు స్వరూపము కలదానినిగా; “ఏతస్యైవా నందస్యాన్యాని భూతాని మాత్రా ముపజీవన్తి”- ‘దీని ఆనందము యొక్క ఒక మాత్రనే తక్కిన భూతములన్నియు పొంది బ్రతుకుచున్నవి’ - అని శ్రుతి చెప్పుచున్నది. 
 తస్మిన్ - వెనుక చెప్పిన స్థూల సూక్ష్మ రూపమైన; దేహే- దేహము నందు 
25. 	క్షేత్రజ్ఞమ్ - ప్రత్యగాత్మను - త్వంపదమునకు అర్థమైన దానిని; తమ్ - పరమాత్మను తత్పదార్థమునుగా, జానీహి - ఎరుగుము. క్షేత్రజ్ఞుని లౌకిక స్వరూపమును చెప్పుచున్నారు తమస్సు మొదలగు పదములచేత, ఆవరణము, ప్రవృత్తి, ప్రకాశము అనువాని నభిమానించు క్షేత్రజ్ఞుడు ఆ పరమాత్మయే యని శ్లోక భావము. 
26. 	సచేతనమ్ - చేతనముతో కూడినది; జీవగుణమ్ - జీవుని భోగములకు సాధనరూపమైనది; దేహము, ఇంద్రియములు, మనస్సు అనునవి జీవగుణములు, చేష్టతే - కదలుచున్నది, తంచసర్వమ్ - సర్వాత్మకమైన బ్రహ్మమును; “సర్వం సమాప్నోషి తతోసి సర్వః” - ‘సర్వమును పొందుదువు. అందువలన నీవు సర్వుడవయితివి’ - అను నిర్వచనమువలన, చేష్టయతే - కొయ్యబొమ్మను సూత్రము పట్టినవాడు కదలించినట్లు కదలించుచున్నది. 
30. 	ప్రసాదేన - అంతర్ముఖము చేసికొనుటయందలి రుచితో, సుఖమ్, ఆనన్త్యమ్ - సుఖ రూపమైన అనంతత్వమును మోక్షమును 
31. 	'ఎచట నుండి దీనిని సృజించెను' అను ప్రధాన ఘట్టము తాత్పర్యమును సంగ్రహించు చున్నారు - శరీరేషు - జరాయుజాది నాలుగు విధములైన ప్రాణుల దేహములందు, మానసః - మనస్సు నందు ఏర్పడెడు, అగ్నిః - అగ్నివంటి దగు ప్రకాశాత్మా జీవ ఇత్యభిధీయతే - లౌకికుల చేత జీవుడని చెప్పబడుచున్నాడు. అందువలననే 
 ప్రజాపతేః - సర్వేశ్వరుని నుండి, ఏషా - ఈ సర్వభూతములకు ప్రత్యక్షమైన, సృష్టిః - సృష్టి; భూతా - ఏర్పడినది; వ్యవహారమును బట్టి దీనిని చెప్పుచున్నారా? అన్నచో కాదు; అధ్యాత్మ వినిశ్చయే - అధ్యాత్మ జ్ఞానము చేత చక్కగా నిశ్చయము చేసి దీనిని చెప్పుచున్నాము - అని భావము.
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
187
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectLayout-2 _idGenObjectStyleOverride-3">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
జీవరూప నిరూపణము
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="Basic-Text-Frame">
187
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
అష్టాశీత్యధిక శతతమోఽధ్యాయః
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
1.	 అందుమునుపు చిత్త ప్రసాదముచేత ఆనంత్యమును పొందునని చెప్పియున్నారు. ఆ చిత్త ప్రసాదమనునది సర్వధర్మముల ఫలము కనుక ధర్మమును నిరూపించుచున్నారు. బ్రాహ్మణాన్ - బ్రహ్మ నిష్ఠులను; ప్రజాపతీన్ - మరీచి, అత్రి, అంగిరుడు మొదలగు వారిని; ఆత్మతేజః - అభినిర్వృత్తాన్ - తన తేజమగు సత్య సంకల్పము మొదలగు సామర్థ్యముచేత ఏర్పడిన వారిని
2. 	ధర్మమ్ - యజ్ఞము మొదలగు దానిని, తపః - కృచ్ఛ్ర చాంద్రాయణాది రూపమైన దానిని, శాశ్వతం బ్రహ్మ - నిత్యమైన వేదమును; ఆచారమ్ - స్నానము మొదలగు దానిని, శౌచమ్ - ప్రాయశ్చిత్తము మొదలగు దానిని 
4. 	వర్ణాః - సాత్వికము, రాజసము, తామసము, మిశ్రము అని స్వచ్ఛత మొదలగు దాని సామ్యము వలన గుణముల వృత్తమును - ప్రవృత్తిని వర్ణ శబ్దము చేత వ్యవహరించుచున్నారు. 
5. 	సితః - స్వచ్ఛము - సత్వగుణము - ప్రకాశాత్మ శమదమాది స్వభావము; లోహితః - రజోగుణము - ప్రవృత్తాత్మ - శౌర్యము, తేజస్సు మొదలగు స్వభావము; పీతకః - రజస్సుతమస్సుల కలయిక - వ్యవసాయము మొదలగు కర్మములను ప్రవర్తింపజేయునది; అసితః - నల్లనిది - ఆవరణాత్మ - తమోగుణము - స్వయముగా ప్రకాశ ప్రవృత్తిలేనిది. 
6. 	దీని నాక్షేపించుచున్నారు - వర్ణముచేత - జాతిచేత; వర్ణము సాత్త్వికము మొదలగునది వేరగుచున్నది. దానికి హేతువు చెప్పుచున్నారు. వర్ణ సంకరము అగుచున్నది కదా అని. 
7. 	నః సర్వేషామ్ - మనకందరకు - బ్రహ్మనిష్ఠ ఉండవలసిన బ్రాహ్మణులకు కూడ - అని భావము; కామక్రోధాదికమైన రజస్తమః కార్యము ఏర్పడుచున్నది. దానివలన సత్యాది లక్షణమునకు వ్యతిక్రమము జరుగుచున్నది. కనుక దానివలన దగు జాతి వ్యవస్థ సరికాదని అనుచున్నాము.
9. 	జంగమానామ్ - పశువులు మొదలగువాని; వానియందు అన్నింటికి సమానధర్మమే ఉండును కనుక; పశుపక్ష్యాదులందువలె మనుష్యులయందును జాతిభేదనిశ్చయము లేదని భావము. 
10. 	బ్రాహ్మ్యమ్ - బ్రాహ్మణజాతి కలది; వర్ణతామ్ - క్షత్రియాది భావమును 
11.	రక్తాఙ్గః - రజోగుణముతో నిండినవారు. 
12.	 పీతాః - రజస్తమోమయులు. 
13. 	కృష్ణాః - కేవలము తమోగుణముతో నిండినవారు; 
14. 	వ్యస్తాః - వేరుచేయబడినవారు; ద్విజాః - బ్రాహ్మణులు; తేషామ్ - ఆ నాలుగు వర్ణముల వారికిని;
15.	 బ్రాహ్మీ, సరస్వతీ - వేదమయియగు సరస్వతి, వేదమును బ్రహ్మ నాలుగు వర్ణముల వారికిని విధించెను. కాని లోభగుణమువలన కొందరా అధికారమును కోల్పోయిరని భావము. 
16. 	బ్రహ్మతంత్రస్థాః - వేదము చెప్పిన అనుష్ఠానమునందు నిలుకడతో ఉన్నవారు; బ్రహ్మధారయతామ్ ఆత్మతత్త్వమును పురుషార్థముగా నిశ్చయించుకొను జిజ్ఞాసువులకు, తపః - తపస్సు, ననశ్యతి - నశింపదు. 
17. 	సృష్టమ్ - ఏర్పడిన సర్వకార్యము; పరంబ్రహ్మ - పరబ్రహ్మముగా - బ్రహ్మము కంటె వేరుకానిదిగా; అద్విజాః - హీనద్విజులు; 
19. 	బ్రాహ్మణః - బ్రహ్మమునందు వేదమునందు విహితమైనది. అపరే - తరువాతి కాలమునకు సంబంధించిన ఋషులు; పరైః - ప్రాచీనులచేత; 
20. 	ఇట్లు వచ్చిపడిన మీమాంసకులు చెప్పెడు అనవస్థను నివారించుచున్నారు. అక్షయా - నాశము లేనిది; అవ్యయా - తరుగుదలలేనిది; ఏలయనగా - మానసి కనుక - రజ్జు రూపమైన పామువలె మనస్సునందు మాత్రమే ఏర్పడినది కనుక; త్రాటియందు భ్రమవలన తోచిన పాము నశించదు, తరుగదు. అది ఉత్పన్నము కానిది కదా! ధర్మతన్త్రపరాయణా - యోగానుష్ఠానమే పరమైన స్థానము, లీనమగుచోటు కలది.
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
188
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectLayout-2 _idGenObjectStyleOverride-3">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
వర్ణవిభాగమును చెప్పుట 
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="Basic-Text-Frame">
188
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
1. 	వెనుకటి అధ్యాయమున ‘ఇట్టి కర్మములను వదలివైచినవారు వర్ణాంతరమును పొందిరి’. అని చెప్పియున్నారు. దానిని ప్రశ్నపూర్వకముగా వివరించుచున్నారు. 
2. 	జాతకర్మాదిభిః - జాతకర్మము మొదలగునవి నలుబది యెనిమిది సంస్కారములు “యస్యైతే - ష్టాచత్వారింశ త్సంస్కారాః స బ్రాహ్మణః సాయుజ్యతామ్, సరూపతాం గచ్ఛతి” అని స్మృతి - ‘నలుబది యెనిమిది సంస్కారములను పొందిన బ్రాహ్మణుడు బ్రహ్మముతో సాయుజ్యమును సరూపతను పొందును. “షట్సు కర్మసు - అవస్థితః - ఆరు కర్మములు. 
“సంధ్యా, స్నానం, జపో, హోమో, దేవతానాం చ పూజనమ్,
 ఆతిథ్యం, వైశ్వ దేవం చ షట్కర్మాణి దినేదినే.” 
	సంధ్యావందనము, స్నానము, జపము, హోమము, దేవతారాధనము, అతిథులను పూజించుట, వైశ్వదేవము అను ఈ ఆరును ప్రతిదినము బ్రాహ్మణుడు చేయవలసిన కర్మములు.
3. 	విఘసాశీ - విఘసమనగా బ్రాహ్మణాదులగు అతిథులు భుజింపగా మిగిలిన అన్నము - దానిని తినువాడు విఘసాశి. 
4. 	ఆనృశంస్యమ్ - నిష్ఠురుడుగా ఉండకపోవుట; త్రపా - లజ్జ - పాడు పనులకు సిగ్గుపడుట; ఘృణా - దయ 
5. 	క్షత్రమనగా హింస - దానికొరకు ఏర్పడినది క్షత్రజమ్ - యుద్ధాత్మకమగు కర్మము; దానమ్ - విప్రులకిచ్చుట; ఆదానమ్- ప్రజలనుండి పన్నులరూపమున గ్రహించుట. 
6.	విశతీతి వైశ్యః అని వ్యుత్పత్తి - పశుపక్ష్యాదుల వలన ప్రతిష్ఠను పొందువాడని భావము. 
8. 	ఏతత్ - నాలుగవ శ్లోకమున చెప్పిన సత్యము మొదలగు ఏడు లక్షణముల సముదాయము; ధర్మమే వర్ణవిభాగమున కారణము కాని పుట్టుక కాదని శ్లోక తాత్పర్యము. 
9. 	బ్రాహ్మణ్యమునకు హేతువైన ధర్మమునిందు చెప్పుచున్నారు. 
11.	నిరాశీర్బంధనాః - ఇష్టములను కోరుట అనుబంధనము వదలినవి; సమారంభాః - కార్యములు - యజ్ఞము మొదలైనవి; కామ్యకర్మములను త్యజించినవాడని భావము. 
12. 	అహింస్రః - అహింసాశీలుడు, మైత్రాయణగతః - మైత్ర మనగా మిత్రభావము - చెలిమి - అదియే అయనము - పరమప్రాప్య స్థానము - దానియందు ఉన్నవాడు; 
13. 	అశోకం స్థాన మాతి ష్ఠేత్ - శోకములేని స్థానమునందు అభిముఖ భావముతో నిలువవలయును. ఆత్మధ్యాన పరుడు కావలయునని భావము. 
14. 	సంగేషు - ఇది నాది అని సంగమునకు కారణములైన స్థానములయందు - పుత్రదారాదుల యందు 
15. 	ఇంద్రియములకు పట్టుబడనిది అవ్యక్తము; అది; విజ్ఞేయమ్ - సాక్షాత్కరింప జేసికొనవలయును; లింగగ్రాహ్యమ్ - లింగము; గ్రాహ్యము - అయినది సూక్ష్మశరీరము; యోగులకు కానవచ్చునదని భావము. 
16. 	అవిస్రంభే - అవిశ్వాసము నిమిత్తముగానుండగా; న గన్తవ్యమ్ - అది చేరదగిన తావు కాదు; అందువలన; విస్రంభే - నమ్మదగిన దానియందు - గురు దేవుల వాక్యమునందు; మనస్సును నెలకొల్పవలయును. 
17.	 నకిఞ్చిద్ విచిన్తయేత్ - ధ్యేయము, ధ్యాత, ధ్యానము అను విభాగమును యోగి చింతింపరాదు.
18.	 సంక్షేపముగా యోగాధికారిని నిరూపించుచున్నారు. 
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
ఏకోననవత్యధిక శతతమోఽధ్యాయః 
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
189
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
వర్ణ స్వరూప కథనము 
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectLayout-2 _idGenObjectStyleOverride-3">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
</div>
</div>
<div class="Basic-Text-Frame">
189
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
నవత్యధిక శతతమోఽధ్యాయః
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
1. 	శుక్లము - తెలుపు బ్రాహ్మణ ధర్మమనియు, కృష్ణము - నలుపు శూద్రధర్మమనియు వెనుక చెప్పియున్నారు. ఆ శుక్లకృష్ణముల స్వరూపములను వివేకించుచున్నారు. 
 సత్యమ్ - సత్యమగు వస్తువును పొందించునది; బ్రహ్మ - వేదము, తపః - స్వధర్మముననుష్ఠించుట; సత్యేన - బ్రహ్మతపోరూపమగు సత్యముచేత; 
2. 	అనృతమ్ - సత్యమునకు వ్యతిరేకమైనది; వేదసంబంధము కానిది, యథేష్టముగా ఆచరించుట అనునది; తమోగ్రస్తాః - అవిద్యాదిరూపమైన విపర్యయముచేత మ్రింగబడినవారు; తమసా - మూలాజ్ఞానముచేత; ఆవృతాః - క్రమ్ముకొనబడిన వారు; ప్రకాశమ్ - స్వర్గమును, 
3. 	స్వర్గః - దేవత్వము; ప్రకాశః- సత్వగుణముచేత పొందదగినది; నరకమ్ -పశుపక్ష్యాదుల తనము; సత్యానృతమ్ - ఆ రెంటి కలయిక చేతనగు మానుషత్వము; 
7. 	ప్రాణుల సుఖము- పుత్రుని కౌగిలింత మున్నగు దానివలన కలుగునది - అనిత్యము - ఎల్లప్పుడు నిలువనిది - తాత్కాలికము; అందువలన అట్టి సుఖముకొరకు ప్రయత్నింపరాదు. ఉపాధియగు జీవుని పట్టియున్న దుఃఖమును మొత్తముగా వదలించుకొనుటకు ప్రయత్నింపవలయును. 
8. 	అయినచో నిత్యమైన సుఖము లేనే లేదా? అని ఆశంకించి ఉన్నను అది ప్రకాశించుటలేదని దృష్టాంతపూర్వకముగా చెప్పుచున్నారు; నశ్యతే - అంతర్హితమగును. 
9.	 ప్రవృత్తయః - కనబడెడు, కనబడని ఫలముగల పనులు; అభిధీయన్తే - చెప్పబడును - వేదమునందని అర్థము.
10.	 సుఖము పరమస్థితిని మేము తెలియజాలకున్నాము; మహతి - యోగైశ్వర్యమునందు; 
11. 	నిత్యమగు సుఖము లభింపనివిషయమున హేతువును చెప్పి దానిని నిరాకరించుచున్నారు. ఆవృతాత్ - సత్యము, అసత్యములచేత నిర్వచింపనలవి కాని అజ్ఞానమువలన; తమః - అజ్ఞానము; - అది ఎట్టిదనగా అనిత్యము, అపరిశుద్ధము, దుఃఖము అను రూపములు గల దేహము మొదలగు వానియందు, నిత్యము, శుచి, సుఖము అనెడు బుద్ధిరూపమైన వ్యతిరేక స్థితికలది; అది పైకొన్నవారు లోకదు:ఖములనే సుఖముగా భ్రాంతినందించుచున్నారని తాత్పర్యము.
12. 	ఈ విపర్యాసము (తడబాటు) లేని యపుడు నిత్యమగు సుఖము ప్రకాశించునని చెప్పుచున్నారు. వచైతే దోషాః - దీనినే స్వర్గపదము చెప్పుచున్నదని భావము; సుఖాన్న పరమస్తి - స్వర్గము కోరువారి ప్రవృత్తి - సుఖముకొరకే అని చెప్పుట సరియైన మాట. 
15. 	సర్వభూతానాం జనిత్రీ - భూతములన్నింటిని పుట్టించినది; పృథివీ - భూమివంటిది కనుక భూమి - అనగా అవిద్య - అన్ని విధములకు క్లేశములకు క్షేత్రము వలెనయినది. తద్విధాః - ఆ భూమివంటి వారు; తత్ర - స్వర్గమునందు; స్త్రియః - స్త్రీలు కలరు - అనంతములగు క్లేశములకు సంతానమునకు క్షేత్రముగా నయినవారు. ఇందు పురుషుడు అవిద్య కలవాడై అనేక క్లేశములకు పాత్రమగు చున్నట్లే అందు ప్రజాపతి. 'ప్రజాపతి తన బిడ్డను పొందుటకు ధ్యానించెను. అంతనతని శిరస్సును రుద్రుడు తీసివైచెను. మధుకైటభులు అతనిని చంపుటకు సిద్ధపడిరి. యక్ష రాక్షసులతని నణచి వేయుటకు ప్రయత్నించిరి. ఈ మొదలగు శ్రుతిస్మృతి వాక్యములవలన ప్రజాపతికి కూడ భయము, అరతి మొదలగునవి ఉన్నట్లు తెలియుచున్నది. ఇది మాత్రము అక్కడ విశేషము, అత్ర - ఇందు; శుక్రమ్ - మరియొక జన్మమునకు బీజము - వాసనాజాలము - పుణ్యము, పాపము అనువాని స్వరూపము, తత్ర - ఆ స్వర్గమున; తేజోమయమ్ - కేవలము పుణ్యమయము. ఈ విధముగా నిరుపాధి సుఖమే పరమమగు పురుషార్థము. స్వర్గము కాదు. దీనిని సాధించుచు నిర్విషయ సుఖమైన మోక్షమునకు సంబంధించిన ఆత్మతత్వమును చెప్పిరి. 
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
190
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectLayout-2 _idGenObjectStyleOverride-3">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
వర్ణస్వరూపమును చెప్పుట 
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="_idGenObjectStyleOverride-2">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="Basic-Text-Frame">
190
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
<div class="_idGenObjectLayout-1">
<div class="Basic-Graphics-Frame _idGenObjectStyleOverride-1">
</div>
</div>
</body>
</html>

Cancel