1. అవ్యక్త ప్రభవానిని మరియొకదేహమును ప్రవేశించుట తెలియరానివి; అవ్యక్తనిధవాని - పూర్వ దేహమును విడనాడుట తెలియరానివి; పూర్వదేహత్యాగము అపరదేహయోగము అనునవి ఒకయింటి నుండి మరియొక యింటికి చేరుకొనుట వంటివి కావు. స్వప్నము వంటివి. దీనికి కారణము చెప్పుచున్నారు; అవ్యక్త లక్షణమ్ - తెలియజేయు లక్షణము తెలియశక్యముకానిదని భావము; అవ్యక్తాత్మాత్మకమ్ - అవ్యక్తమగు ఆత్మ స్వరూపముగా కలది; రెండవ చంద్రుని వంటిది; నిజమునకు రెండవచంద్రుడు లేడు కదా! ఆ విధముగా కల్పితమైనది అని భావము

ఆ విధముగా కల్పితమగుమనస్సు కల్పించిన ప్రభవనిధనములు - పుట్టుట, పోవుట అనునవి - కూడ అవ్యక్తములే అని తాత్పర్యము.

2. పుట్టుకయు, మరణమును అవ్యక్తములైనచో నడుమనున్న స్థితికూడ అవ్యక్తమే కావలయును కదా! అనుశంకకు సమాధానము చెప్పుచున్నారు. విత్తనములో నున్నమఱ్ఱి చెట్టు పుట్టకముందు, నశించినప్పుడు రానరాకున్నను మధ్య కన్పట్టుచున్నది కదా! ఇట్లే అవ్యక్తమైన మనస్సునుండి ఏర్పడిన దానికిని వ్యక్తత కలుగును.

3. చేతనములేనిదైనను సూదంటురాయిని ఇనుపముక్క కదలి అంటుకొను విధముగా; స్వభావ హేతుజాః, భావాః - పూర్వసంస్కారము కారణముగా ఏర్పడిన భావములు - ధర్మము, ఆధర్మము మొదలగునవి పరువున వచ్చి క్రొత్తదేహమున చేరుకొనును; ఈదృశమే - ఇట్టిదే అయిన, అన్యత్, అపి, యత్, చ - మరియొకటి ఏది కలదో ఆదియును - విద్య మొదలగునదియు; అభిద్రవతి - వడిగా వచ్చి చేరుకొనును.

4. ఈ న్యాయమునే తక్కినచోటునను అతిదేశించుచున్నారు. అవ్యక్తజాః - అవిద్యవలన పుట్టుకొని వచ్చిన; భావాః - కామము, కర్మము, వాసనలు, దేహము, ఇంద్రియములు మొదలగునవి; ఆచేతనాః - చైతన్యములేనివై; అభితః సంహతాః - అన్నివైపుల సముదాయ రూపముగా నుండినవి. కర్తుః - కర్తయగు చేతనముయొక్క; కారణలక్షణాః - కారణమును సూచించునవి; కారణాత్ - కారణమగు బ్రహ్మమునుండి; భావాః - భావములు - సత్తగుట, చిత్తగుట - జ్ఞానరూపమగుట; ఆనందరూపమగుట మొదలగు వానినికూడ అభిసంహతాః - మరి యొక దేహమును పొందునపుడు పూర్వమువలె - తెచ్చిపెట్టుకొనును.

5. శుక్రశోణితముల సంయోగము మొదలగు వరుసతో కదా దేహమేర్పడుట, పెరుగుట మొదలగు నది జరుగుచున్నది. అట్టియెడ కలయందువలె ఆకస్మికముగా మరియొక దేహ మేర్పడుట యెట్లు? అనుశంకకు సమాధానము చెప్పుచున్నారు. జీవమ్, ఋతే - జీవుని వదలి; భూమి మొదలగునవి; ఋషయః - “ప్రాణా వా ఋషయః” అనుశ్రుతివాక్యమువలన ఋషులనగా నిచట ప్రాణములు; సురాసురాః - సురలనగా మంచిభావములు శమాదులు; అసురులనగా చెడ్డభావనలు - కామాదులు; ఇవియే యుండును; అన్యత్, స, ఏ, ఆసీత్ - ఉత్పత్తికి పూర్వము మరియొకటి లేనేలేదు. సంహతమ్ - అజ్ఞానము ఉపాధిగాగల జీవుని రాజును సేవకులవలె; న, ఆపేదుః - ఉత్పత్తికి తరువాత వెంటనంటియు నుండలేదు. భూమి మొదలగునవి నిత్యము జీవునితో కూడి యుండనివే అని భావము.

6. జీవుని యందు ఆసంబంధపు ప్రతీతి యెట్లేర్పడుచున్నదో చెప్పుచున్నారు; ఏతత్ - ఇది, జీవునియందు భూమి మొదలగు వాని తాదాత్మ్యము; అజ్ఞానకర్మనిర్దిష్టమ్ - అజ్ఞాన కర్మము నేను చేయవలసి యున్నది అని నిర్దిష్టమైనది; పూర్వమ్ - అనాది, నిత్యమ్ - అజ్ఞానము కలుగగా తెగగోసివేయుటకు అలవికానిది; సర్వగతమ్ - వ్యవహారకాలమునందు విద్వాంసుడు. అవిద్వాంసుడు అనుభేదము లేక అందరి యందు నుండునది; అందువలననే "పశ్వాదిభిశ్చా విశేషాత్" - పశువులు మొదలగు వానితో కూడ విశేషము లేకుండుట వలన - అని చెప్పిరి; మనోహేతుమ్ - మనస్సు కారణముగా పుట్టినది; అలక్షణమ్ - నిర్వచించుటకు సాధ్యము కానిది; కారణలక్షణమ్ - పూర్వవాసనయే గుర్తించుసాధనముగా గలది;

పూర్వజన్మ వాసనల వశమువలననే ఆయానర,పశుదేహముల తాదాత్మ్యము ఆత్మయందు తోచును. అట్లే కలలో రాజుకానివానికి రాజైనట్లు స్ఫురణ కలిగినట్లు మరియొక దేహము ఏర్పడినపుడు బాలుడు కానివానికి బాలుడైనట్లు స్ఫురణ కలుగును - అని అర్థము.

7. అయినచో ఏమి అన్నచో చెప్పుచున్నారు; తత్ - ఆ జీవ స్వరూపము; కారణైః - వాసనలతో, సంయుక్తమ్ - కూడినదై; కార్యసంగ్రహ కారకమ్ - కర్మసముదాయమును చేయించునది యగును. ఆ విధముగా జీవుడు వెనుకటి వాసనలవశమువలన కర్మమునందు ప్రవర్తించుచున్నాడని యర్థము; ఆ సంగ్రహముతోడనే తాదాత్మ్యము - అదియే తన స్వరూపమను భావము; వర్తతే - అనుసరించికలుగు చున్నది. వాసనావశమువలన కర్మము, కర్మవశమువలన వాసన అను చక్రము - చక్రము వలె మరల మరల తిరుగునట్టి స్థితి - ఏర్పడుచున్నదని భావము.

8. అవ్యక్తమనగా బుద్ధియు వాసనాసముదాయము - అదియే బొడ్డు - చక్రమునకు కేంద్ర స్థానము; వ్యక్త+ అరమ్ - దేహము, ఇంద్రియములు అనునవియే చక్రపు ఆకులు; వికారపరిమండలమ్ - వికారమనగా జ్ఞానక్రియాదులు - ఇవియే చక్రపుఅంచు - నేమి; స్నిగ్ధాక్షమ్ - రజోగుణమనెడు ఇరుసు కలది; చక్రమ్ - చక్రము వలె నిరంతరము సంచరించు జనన మరణముల ప్రవాహ సముదాయము; క్షేత్రజ్ఞ + అధిష్ఠితమ్ - దీనిపై నెక్కి తిరుగువాడు క్షేత్రజ్ఞుడు; ఇట్టి ఈ చక్రము; ధ్రువమ్ - సాధారణముగా ఇతరులకు త్రోసి వేయనలవికానిదై; వర్తతే- సాగుచున్నది.

9. స్నిగ్ధత్వాత్ - రజోగుణము ఆక్రమించియుండుటవలన; తిలపీడైః - నువ్వులనుండి నూనె తీయువారి వంటి - భోగములచేత - అని భావము: భోగములనగా సుఖదుఃఖముల సంబంధములు; వానిచేత; పీడ్యతే - నలుగగొట్టబడుచున్నది.

10. తత్ - ఆ సముదాయస్వరూపమైన చక్రము; తర్షాత్ - ఫలమునందలి దాహము వలనను; ఆహంకార పరిగ్రహాత్ - అహంకారము స్వీకరించుటవలనను; అహంకారమనగా అభిమానము - నేను నేను ఆనుభావన; అట్టిదానికి లోబడినదై; కర్మ - కర్మమును; కురుతే - చేయుచున్నది; కార్యకారణసంయోగే - ఇచట కార్యమనగా దేహము; కారణమనగా అది యేర్పడుటకు కారణమైన అజ్ఞానము - ఈ రెంటి కలయిక కలుగగా; రాబోవు కర్మమునందు; సః - అదీ - ఆ కర్మము; హేతుః - కారణమైనదిగా; ఉపపాదితః - సమర్థింపబడినది; (ఇచట కర్మశబ్దము నపుంసక లింగమైన హేతువు అను విధేయము పుంలింగము కనుక 'సః' అను పుంలింగ సర్వనామమును ప్రయోగించిరి).

11. ఇచట ఒక పూర్వపక్షము. సాంఖ్యులు కార్యము కారణము కంటె వేరు కాదని చెప్పుదురు. కుండలము బంగారము కంటె వేరైనదికాదు. బంగారమే ఒక స్వరూపమును పొంది కుండల మగుచున్నది.

ఆట్లే కారణముకంటె కార్యము భిన్నము, అభిన్నము అని ఒక అభిప్రాయము. ప్రపంచము కార్యదశ యందు బ్రహ్మముకంటె వేరైనది. కారణదశయందు అభిన్నము. ఈ మతమునందును కారణాంశముచేత కార్యమునకు కారణము కంటె అభేదము కలదు.

ఇంక కార్యకారణములు గోవు, గుఱ్ఱము అనువాని వలె భిన్నములే యనువారును కలరు. వారిమతము నందును కార్యకారణములు విడివిడిగా ఏర్పడునట్టివి కావు.

ఇంక ఇద్దరు మల్లులకు వలె కార్యకారణములకు కార్యము నిమిత్తముగా సంయోగము కలుగునని చెప్పవలసివచ్చును - అని పూర్వపక్షస్వరూపము. దీనిని ఆశంకించి వివర్తవాదము నాశ్రయించి సమాధానము చెప్పుచున్నారు.

త్రాటిని చూచి పాముగా భ్రమించినపుడు త్రాటియందు పాము ప్రవేశించినదా? లేదు. ఆ విధముగా కార్యకారణములు వేరు వేరు స్థితిగతులు కలవి కావున కుండలమునందు కనకము ప్రవేశించునట్లు కార్యకారణములొకదానియందొకటి ప్రవేశించుట కుదురదు.

అట్లయినచో గోవు, అశ్వము అనువాని వలె పూర్తిగా భిన్నములైన వానియందు కార్యకారణ భావమెట్లు -అని శంకించి సమాధానము చెప్పుచున్నారు. కరణమునందు - అధిష్ఠానమునందు కార్యము అభివ్యక్తమగుటకై; హేతుమాన్ - అదృష్టము మొదలగు సహాయ సాధనములు కల; కాలః - కాలము; భవతి - సమర్థమగుచున్నది.

దీని భావమిది - మట్టి కుండగా మారుటకు వలె ప్రత్యగాత్మయందు ప్రపంచము అభివ్యక్తమగుటకు కారకవ్యాపారము అవసరము లేదు. భోగములను కూర్చెడు కర్మములను పైకితెచ్చెడు కాలమే దానికి హేతువు, (త్రాటియందు పాము పుట్టిన విధముగా) ఆధారములేనిచోట భ్రమకు కూడ అవకాశము ఉండదు కనుక సత్యమునకు మిథ్యావస్తువునకు అత్యంతము భేద మున్నప్పటికిని కార్యకారణ భావము తప్పక కుదురునని ఫలితార్థము.

12. ఇట్లు అధిష్ఠానము, అధ్యస్తము (ఒకదానియందు భ్రమ వలన కానవచ్చువస్తువు) అనువానికి సంబంధము నందు కర్మమే హేతువని చెప్పి అధ్యస్తములైన ప్రకృతిమొదలగువానికి కూడ ఒకదానితో నొకటి కలియుటకు కర్మమే కారణమని చెప్పుచున్నారు; హేతుయుక్తాః - కర్మములతో కూడినవి; అభివర్తన్తే - ఒకదానితో ఒకటి పెనవేసికొని పోవుచున్నవి; ప్రకృతులు ఎనిమిది, వికారములు పదునారు మొత్తము ఇరువది నాల్గింటిని ఇంతకు పూర్వము వివరించియున్నారు.

13. ఇట్లు మరియొక దేహము పొందుట అను ప్రసంగము ననుసరించి మొత్తము కార్యము (ప్రపంచము) బ్రహ్మవివర్తమే (బ్రహ్మమే ఆట్లు కానవచ్చుచున్నది) అని చెప్పి ప్రకృతము ననుసరించుచున్నారు. చ్యుతః - పూర్వదేహమునుండి జారివచ్చిన జీవుడు; భావైః - ప్రాణములతో - భూతసూక్ష్మములగు సంస్కారములతో; అన్వితః - కూడినవాడై; హేతుబలాన్వితః - హేతువనగా కర్మము, బలమనగా ప్రజ్ఞ విద్యఅనునవి, వానితో చక్కగా కూడిన వాడై; క్షేత్రజ్ఞమ్ - పరమాత్మను; అను - లక్ష్యముగా నుంచుకొని, యాతి - మరియొక లోకమున కరుగును. ఈ విషయమును

“ప్రాజ్ఞేనాత్మనా సంపరిష్వక్త ఉత్సర్జన్య్ తి తం విద్యాకర్మణీ సమన్వారభేతే పూర్వప్రజ్ఞా చ.

తముత్ర్కామన్తం ప్రాణోఽనూత్ర్కామతి, ప్రాణమనూత్ర్కామన్తం సర్వేప్రాణాః అనూత్ర్కామన్తి” అనుశ్రుతి వాక్యములు స్పష్టము చేయుచున్నవి. ప్రజ్ఞబలముగల ఆత్మతో చక్కగా నిలువెల్ల సంపర్కము కలవాడు లోకవాసనలను వదలి వైచి వెడలును విద్యాకర్మములును, పూర్వప్రజ్ఞయు అనుసరించును. అట్లు పైకి లేచివెడలు నాతని ప్రాణములును పైకిలేచి అనుసరించును అట్లు అతని ననుసరించి వెడలు ప్రాణమును ప్రాణములన్నియు పైకి లేచి అతనితో వెడలును' - అని ఈ వాక్యముల స్థూలార్థము.

14. నాఖ్యేతి - ఇత్యాదిశ్లోకముతో చెప్పిన కార్యకారణముల ఆధ్యస్తత అధిష్ఠానతలు దేహమునకు, దేహికి కూడ కలవని చెప్పుచున్నారు ( త్రాటియందు పాము తనమును చూచుట అను భ్రాంతి విషయమున త్రాడు అధిష్ఠానము, పాము అధ్యస్తము).

తైః - ఆ సత్వరజస్తమోగుణములతో ఏర్పడిన; భావైః - దేహము, ఇంద్రియము, పంచభూతములు, సూక్ష్మము అను పేర్లుగల భావములతో; వెనుకచెప్పిన హేతుబలములతోడను, అధ్యస్తధర్మములు అధిష్ఠానమునందు అన్వయింపకుండుటవలన; నస్పృశ్యతే - స్పృశింపబడదు. దానికి సంగము లేని కారణమువలన ఆ దేహితో ఆ భావాదులును స్పృశింపబడవు. గాలియందు దుమ్ము కలిసియుండుట భ్రాంతివలన కానవచ్చును. నిజమునకు అది దుమ్ము కలయిక లేనిది. ఆవిధముగా ఆత్మయందు దేహాదుల సంగము, సంగము లేకుండుట అను వానిని తెలియవలయును.

15. ఆ గాలి, దుమ్ముల విడివిడితనమునువలె క్షేత్రజ్ఞునకు సత్యమునకు గల భేదమును పండితుడు తెలియవలయునని భావము; అభ్యాసాత్ - దేహాదులతో తాదాత్మ్యము అలవాటుగా వచ్చి పడుటవలన; ప్రకృతిమ్ - శుద్ధస్వరూపమును; న గచ్ఛేత్ - పొందకున్నాడని భావము.

16. కొందరు ఆత్మ ఆణువు, స్వభావముతో కట్టుబడినది అందురు. దేహముతో కూడియుండునది అని కొందరు. అంతటను వ్యాపించియున్నను స్వభావబద్ధమైనదని మరికొందరు. అంటు సొంటులు లేనిదని ఇతరులు - అందురు. అందు ఏ అభిప్రాయమును గ్రహింపవలయును, దేనిని వదలివేయవలయును అను; ఉత్పన్నమ్ ఏతం సందేహమ్ - పుట్టుకొనివచ్చిన ఈ సందేహమును; ఋషిః - మంత్రము - “అనశ్నన్నన్యో అభిచాకశీతి” - ‘తినకుండ మరియొకటి చూచుచున్నది’ “అసంగో హ్యయం పురుష” ‘ఈ పురుషుడు సంగము లేనివాడు’ మొదలగు మంత్రము; అచ్ఛినత్ - పగులగొట్టినది - తొలగించివైచినదని భావము.

అయినచో “స్వర్గకామో యజేత’’ - 'స్వర్గమును కోరినవాడు యజింపవలయును' మొదలగు మంత్రములందు సంగమున్నతనము కూడ వినవచ్చుచున్నది కదా! అట్టియెడ అసంగతను నిర్ణయించుట యెట్లు అను శంకకు సమాధానము చెప్పుచున్నారు.

కృతలక్షణ సంమితామ్ - క్రియతో పుట్టింపబడిన లక్షణముతో - మూర్ధాభిషేకము కలిగియుండుట మొదలగుదానితో అనుసరించి వచ్చినదగు; వార్తామ్ - సుఖ, దుఃఖములు ప్రాప్తి తొలగించుకొనుటకు ఉపాయముగానైన క్రియను; సమీక్షేత - పరిశీలింపవలయును; ఆవిధముగా ఆత్మను క్రియ ఆవేశించిన కర్తనుగా భావింపవలయును.

దేహము కంటె ఇతరముగానున్న ఆత్మను గమనించుచునే “రాజా రాజసూయేన స్వారాజ్య కామో యజేత” ‘రాజు స్వారాజ్య (స్వర్గరాజ్య) వాంఛకలవాడై రాజసూయముతో యజింపవలయును’ అను వాక్యము వలన కృత్రిమమైన మూర్ధాభిషిక్తత, రాజసూయముచేయు అధికార స్వరూపముగా క్రియాకాలమునందు అవసరముగా భావించును. అట్లే మోక్షమునందు కోరిక కలవాడు కూడ విద్యను సాధించు కాలమునందు నేను కర్తను మున్నగు విధముగా భావింపవలసియుండును. ఫలము సిద్ధించుసమయమున రాజు దేహమును వదలి వైచిన విధముగా మోక్షకాంక్ష కలవాడు 'నేను కర్తను' మొదలగు భావపరంపరను వదలివేయును. ఆవిధముగా అసంగత సిద్ధించునని తాత్పర్యము.

17. క్లేశైః - అవిద్య మొదలగు క్లేశములతో;

ఏకాదశాధిక ద్విశతతమోఽధ్యాయః

211

వార్ష్ణే యాధ్యాత్మ కథనము

212

ద్వాదశాధిక ద్విశతతమోఽధ్యాయః

1. కర్మనిష్ఠ కలవారికి ధర్మమెట్లు లభించునో విజ్ఞాననిష్ఠ కలవారికి ఆ విధముగా విజ్ఞానముకంటె వేరైన దానియందు రుచి పుట్టదు. - అని తాత్పర్యము.

2. వేదోక్తేషు - వేదము చెప్పిన అగ్ని హోత్రము మొదలగు దానియందును, శమము మొదలగు దానియందును తమతమ అధికారమును - శక్తియుక్తులను బట్టి, వ్యవస్థితాః - నిష్ఠ కలిగియున్న వారు - దుర్లభులని భావము

ప్రయోజనమ్ - ప్రయోజనము రెండువిధములు ఒకటి స్వర్గము, మరియొకటి మోక్షము. ఈ రెంటి నడుమ; సంస్తుతమ్ - మిక్కిలిశ్రేష్ఠమగు; మార్గమ్ - నివృత్తి - ప్రపంచసంబంధములనుండి తొలగి పోవుట అను మార్గ రూపమైన మోక్షమార్గమును; మహత్త్వాత్ - గొప్పది యగుటవలన, ఇచ్ఛన్తి - మిక్కిలి బుద్ధి విశేషము కలవారు - కోరుదురు. అందు ప్రవర్తింతురని భావము.

3 ముదిమి చావుల వరకు అగ్నిహోత్రము, బూడిద యగువరకు శరీరము మొదలగునవి జీవమున్నంత వరకు కర్మములు చేయనేవలయునని చెప్పుచున్న విధివాక్యములు. నివృత్తి మార్గమును ఇవి నిలువరించును కదా అను శంకించి చెప్పుచున్నారు.

" ఏతద్ధస్మ వై తత్పూర్వే విద్వాంసో మహాశాలా మహాశ్రోత్రియా అగ్నిహోత్రం న జుహుయాం చక్రిరే" - కొందరు ప్రాచీన విద్వాంసులు గొప్ప యజ్ఞ శాలలు కలవారు, మహాశ్రోత్రియులు ఈ నివృత్తి మార్గమును అవలంబించి అగ్నిహోత్రమును వ్రేల్వకుండిరి అను శ్రుతి వాక్యమువలన నివృత్తి మార్గ రూపమగు నడవడి నిందింపదగినది కానిదని స్పష్టమగుచున్నది. గీతయందు భగవంతుడును

“ఆరురుక్షో ర్మునే ర్యోగం కర్మ కారణ ముచ్యతే

యోగారూఢస్య తస్యైవ శమః కారణ ముచ్యతే”

' పై స్థితికి పోవగోరువానికి కర్మయోగము కారణముగా చెప్పబడుచున్నది. యోగశిఖరమును చేరుకొన్న అతనికే శమము కారణముగా చెప్పబడుచున్నది. అని ప్రవృత్తి నివృత్తి మార్గములు అధికారి భేదమును బట్టి యుండునను వ్యవస్థను చేసి యుండెను.

ఇయమ్ - ఈ నివృత్తిరూపమైన, బుద్ధి; పరాం గతిమ్ - మోక్షమును; నివృత్తి రూపమగు బుద్ధి మోక్షమును పొందించునని భావము.

4. ఇది లేనిచో కీడగునని చెప్పుచున్నారు - శరీరవాన్ - శరీరమునందు అభిమానము కలవాడు.

5. దేహయాపనమ్ - దేహమునకు చెందిన విచ్ఛేదము - దేహము రాకుండ చేసికొనుట - అనగా మోక్షము, దానిని కోరుచు అశుద్ధమగు కర్మమును చేయరాదు, అందు ఉపాయమును చెప్పుచున్నారు., కర్మణా - కర్మముతో, వివరమ్ - ద్వారమును - వివిదిష - తెలిసికొనగోరుట (ఆత్మతత్త్వజిజ్ఞాస) అను ద్వారమును; కుర్వన్ - చేయుచు; శుభాన్ - శుభములు కర్మఫల భూతములునగు స్వర్గము మొదలగు; లోకాన్ - లోకములను; న, ఆప్నుయాత్ - స్వీకరింపరాదు. ఫలత్యాగపూర్వకముగా చిత్తశుద్ధికొరకు మాత్రమే కర్మముల నాచరింపవలయును గాని స్వర్గాదులకొరకు కాదని భావము.

6. చిత్తశుద్ధి లేనిచో కలుగు దోషమును చెప్పుచున్నారు. విపక్వమ్ - సరిగా పాకమునకు రాని; అవిపక్వ కషాయాఖ్యమ్ - వశము చేసికొనని రాగము మొదలగు దోషములుగల పురుషునియందు చేసిన ఉపదేశము అయిన; విజ్ఞానమ్ - విశేషజ్ఞానము; నప్రకాశతే - ప్రకాశింపదు. కర్మముల ద్వారమున హృదయములందలి రాగాది దోషములను రూపుమాపుకొన్నవానికే విజ్ఞానము మోక్షదాయకమగునని భావము.

7. కషాయములను - రాగము మొదలగు దోషములను, ఎండగట్టక పోయినచో నగు దోషమును చెప్పుచున్నారు. అనుప్లవన్ - అనుసరించుచు; ఆక్రమ్య - నలిపివైచి - అను నర్థమును గ్రహింపవలయును. ఉత్ర్కమ్య అను పాఠము మేలైనది - తొలగద్రోసి అని అర్థము.

8. సంరాగాత్ - అధికమైన రాగమువలన; నవ్రజేత్ - పోవరాదు. మిక్కిలి రాగముతో విషయములను పొందరాదని భావము - పొందినచో నగు దోషమును - క్రోధహర్ష విషాదములు పుట్టునని రెండవపాదమున చెప్పుచున్నారు. ఇందు క్రోధము రాజసము. హర్షము సాత్వికము. విషాదము తామసము.

9. చిత్పదార్థమునకు వికారములు లేవు. వికారములు గల చేతస్సు జడమైనది. కావున స్తుతినిందలు ఆధారములేనివగునని తాత్పర్యము.

10. విజ్ఞానాత్ - విపరీత జ్ఞానము వలన; ఆత్మానమ్ - దేహమును; పార్థివమ్ - పృథివికి - మట్టికి చెందిన; గుణమ్ - గుణముగా తెలియకున్నారు. దేహము మట్టికి సంబంధించినదను జ్ఞానము అజ్ఞానులకు కలుగుట లేదని భావము.

11. దేహము పృథివీమయమని రెండు శ్లోకములతో నిరూపించుచున్నారు. శరణమ్ - గృహము; మృద్వికారాత్ - మరియొక పదార్థముగా మారిన మట్టివలననే - అనగా ఆహారాదికము వలననే; న నశ్యతి - నశింపకున్నది. జీవించుచున్నదని భావము. అందువలన, దేహము పార్థివమని స్పష్టమగుచున్నది.

12. మృద్వికారములను తెలుపుచున్నారు.

13. కాన్తార మాతిష్ఠన్ - సంన్యాసి మహాప్రయోజనముకొరకు అడవులలో తపించుచు, ఔత్సుక్యమ్ - రుచిపాకములు గల భోజనమునందలి రాగమును; న సమనువ్రజేత్ పొందకుండును; గ్రామ్యమ్ ఆహారమ్ - మిక్కిలి తక్కువస్థాయి యగు తిండిని; ఆదద్యాత్ - గ్రహింపవలయును; యాపనమ్ దేహము పడిపోకుండ ఎంతమాత్రము ఆహారమును తీసికొనవలయునో అంత ఆహారమును మాత్రమే తీసికొనవలయునని తాత్పర్యము.

14. సంన్యాసివలె గృహస్థుడు కూడ వైరాగ్యభావనతో ఉండవలయునని చెప్పుచున్నారు. సంసారమనగా ఇచట గృహము - అదియొక ఆడవిగా భావించి అని భావము; యాత్రార్థమ్ - వేదాంతశ్రవణము మొదలగు దానికి ఓపిక కలుగుటకొరకు మాత్రమే అన్నమును తీసికొనవలయును. అంతేకాని ఇంద్రియముల తృప్తికొరకు కాదని భావము.

15. ఇట్లు సంన్యాసికిని, గృహస్థునకురుచిగల భోజనాదులయందు వైరాగ్యమును తెలియజెప్పి, రెండు ఆశ్రమములకును సాధారణములైన మోక్షధర్మములను వివరించుచున్నారు - సత్యమ్ - యథార్థమును పలుకుట; శౌచమ్ - మట్టి, నీరు మొదలైనవానితోనగు బాహ్యశుద్ధి. ఆంతరమైన భావములను మలినము కాకుండ చేసికొనుట అను రెండు విధములైనది; ఆర్జవమ్ - కుటిలత లేకుండుట; త్యాగమనగా వైరాగ్యము; వర్చస్సు అనగా అధ్యయనము మొదలగువానితో నేర్పడు ముఖకాంతి; విక్రమమనగా మనస్సును జయించుట యందలి పట్టువీడని స్థితి; శ్రవణమువలన కలిగిన బుద్ధితో కష్టకాలమునందును చెదరని; ధృత్యా - ధైర్యముతో; చిత్తమును చెదరగొట్టు ప్రయత్నము గల మనస్సును బిగియబట్టుకొని; తపసా - మంచిచెడులను చక్కగా నిర్ణయింపగల భావనాబలముతో; భావములను చక్కగా పరిశీలించుకొని - తరువాతి శ్లోకముతో అన్వయము.

16. సంయచ్ఛే దిన్ద్రియాణి చ - అనుచోట సంభవేత యథాక్రమమ్ అను పొఠము కలదు. అప్పుడు సంసారియయినచో కామాదికముచేతను, ముముక్షువైనచో శమాదికముతోడను కూడియుండ వలయునని భావము; అదీనాత్మా - బెంబేలుపడని చిత్తము కలవాడు.

17. అట్లుకాని పక్షమున కలిగెడు శిక్షను చెప్పుచున్నారు.

18. అజ్ఞాన ప్రభవమ్ - అజ్ఞానము ఉత్పత్తి స్థానమైనది;

19. ఈశ్వరాదికమంతయు అహంకారము కల్పించినట్టిదని తాత్పర్యము.

20. ఇట్టిదియంతయు అహంకారకల్పితమే అయినచో కలవలె నిత్యనూతనమై యుండవలయునుగదా అని శంకించి పూర్వసంస్కారమునుబట్టి సమానరూపముగనే ఏర్పడునని దృష్టాంతపూర్వకముగా చెప్పుచున్నారు. భూతేషు - భూతములయందు - ఇది ఇంద్రియములు మొదలగువాని నన్నింటిని సూచించును.

21. త్రిగుణాత్మకమైన అహంకారపు గుణములను కార్యములను విభజించిచూపుచున్నారు. కృష్ణమ్ - చీకటివలె వస్తువులను కాననీయనిదని భావము; ప్రీతి - సాత్వికము, దుఃఖము - రాజసము.

22. తాన్ - ఆ కార్యభూతములైన విశేషగుణములను.

23. కామాదులు - రాజసములు, విషాదాదులు, తామసములు, విషాదమనగా క్రుంగిపోవుట; శోక మనగా ఇంద్రియముల చెదరుపాటు; మానమనగా తాను గొప్పవాడనని భావించుట; దర్పమనగా ఇతరులను లెక్కచేయకుండుట.

24. ఆత్మ సంస్థానమ్ - తన హృదయములో నిలువద్రొక్కుకొనియున్న; ఏకైకమ్ - ఒక్కొక్కటియునైన దోషమును; అను - అనుసరించి, లక్ష్యముగా పెట్టుకొని - ఒక్కొక్కదానిమీదను మనసు నిలుపుకొని - అని భావము; విమృశేత్ - గట్టిగా పరిశీలింపవలయును; దోషమేది, ఎంతవరకు నశించినది. ఇంకను ఎంత మిగిలియున్నది - మొదలగు స్థితిని గూర్చి చక్కగా భావించుచుండవలయునని భావము (ఈ భావన తొలగించుకొనుటకు)

25. త్యక్తాః - పూర్వులగు ముముక్షువులచేత వదలివేయబడినవని భావము; కే, పునః, ఆయాన్తి - మరల మరల వచ్చిపడునవి ఏవి - పరిహరింపనలవికానివి యేవి - అని ప్రశ్న భావము; అఫలాః - వచ్చినను పనికిమాలినవిగా నుండునవి యేవి? యని భావము: 25, 26 శ్లోకములలోనివి మొత్తము అయిదు ప్రశ్నలు.

27. మూలాత్ - కూకటి వేరువంటి అజ్ఞానము వలన ఏర్పడిన; దోషములను తెగగోసినవాడు విశుద్ధమైన మనస్సు కలవాడు దోషములనుండి ముక్తిపొందునని భావము. అట్లు తెగగోసిన దోషములు, ఒకవేళ పుట్టినను, తెగనరికిన చెట్టునుండి మరల పుష్పఫలములు రానివిధముగా, వానిని సాధకుడు నశింపజేయగలడని భావము. అయఃస్మయమ్ - ఇనుపసంకెల; అయస్సు అనగా ధారారూపమైన ధ్యానము అనియు చెప్పదగును.

తథా - ఈవిధముగా; కృతాత్మా - ధ్యానముచేత సంస్కరింపబడిన బుద్ధి; తామసైః - తమస్సునకు సంబంధించిన; సహజైః - తనతోపాటు పుట్టిన; దోషైః - దోషములతోపాటు; నశ్యతి - నశించును. ఇందుపగింజ గంధము నీటిలోని మాలిన్యమును తొలగించి దానితోపాటు తన స్వరూపము కూడ లేకుండ చేసికొనును. అట్లే ధ్యానముతో సంస్కరింపబడిన బుద్ధి దోషములను రూపుమాపి తానుకూడ రూపుమాసిపోవునని తాత్పర్యము.

28. పై శ్లోకమున నాలుగవ ప్రశ్నకు సమాధానము చెప్పియున్నారు. (కే అఫలాః అనుదానికి) ఇప్పుడు మూడుపాదములతో మూడవప్రశ్నకు - మరల మరల వచ్చునవి ఏవి? - అనుదానికి - సమాధానము చెప్పుచున్నారు; శుద్దాత్మకమ్ - శుద్ధమైన స్వరూపముగల సత్త్వము, అకల్మషమ్ - కామము, క్రోధము మొదలగునవి లేనిది, దేహము కలవారు దేహము పొందుటలో మూడు గుణములు; బీజమ్ - కారణమని తాత్పర్యము.

ఆత్మవతః - చిత్తమును స్వాధీనపరచుకొన్నవానికి; సత్త్వమ్ - సత్త్వగుణము; సమమ్ -బ్రహ్మము బ్రహ్మమును పొందించునది అని భావము. “నిర్దోషం హి సమం బ్రహ్మ” - మొదలగు వాక్యములలో సమ శబ్దము బ్రహ్మము అను నర్థమున ప్రయుక్తమగుటను ఇచట ప్రమాణముగా స్వీకరింపదగును.

29. మొదటి ప్రశ్నకు సమాధానము చెప్పుచున్నారు; సత్త్వమ్ - ఇచట దీనికి బుద్ధి అని యర్థము.

30. ఆత్మాదానాయ - బుద్ధిని వశముచేసికొనుటకు అయిన; మన్త్రవత్ - మంత్రముతో కూడినదైన యజ్ఞము మొదలగు కర్మమును; కొందరు; దుష్కృతమ్ - పాపముగా, బ్రూయుః - అందు పశువులయు, విత్తనములయు హింస ఉన్న కారణమున చెప్పుదురు. అందువలన జపము మొదలగునదియే హింసలేని బుద్ధిశుద్ధి ఉపాయమని భావము.

31. వైదికమగు కర్మమునందును రాజసము, తామసము అయిన కామక్రోధాదులకు హేతువగు కర్మమును విడనాడవలయునని మూడు శ్లోకములతో చెప్పుచున్నారు. లౌకికములను తామసములగు కర్మములను తప్పనిసరిగా విడనాడవలయునని భావము.

33. సాత్త్వికకర్మము ముముక్షువులకు పథ్యమని భావము.

వార్ష్ణే యాధ్యాత్మ కథనము

213

త్రయోదశాధిక ద్విశతతమోఽ ధ్యాయః

వెనుకటి అధ్యాయము చివరిశ్లోకములను మూడింటిని వ్యాఖ్యానించుటకై ఈ అధ్యాయమును ప్రారంభించుచున్నారు.

1. రజస్తమస్సుల కార్యము మోహము. అనగా విపర్యయముగా కానవచ్చుట. ఆత్మకానిదానియందు ఆత్మ అనుబుద్ధియే ఇచట విపర్యయము. అదియే మోహము. దానివలన పుట్టునవి క్రోధము మొదలగునవి. వానిని రూపుమాపుటవలన సాధకుడు శుచి యగును.

అజ్ఞానమునకు రెండు శక్తులు. ఒకటి ఆవరణశక్తి, రెండు విక్షేపశక్తి. అందు మొదటిది త్రాడు మొదలగు దాని వస్తుస్వరూపమును కప్పివేయును. రెండవది లేని సర్పాదికమును తెచ్చిపెట్టును. ఆ రెంటిని ఇచట క్రమముగా తమోరజశ్శబ్దములు చెప్పుచున్నవి. క్రోధము, లోభము, భయము, దర్పము అనునవి మోహము వలన పుట్టిన గుణములు.

2. పరమమ్ - సర్వము అదియే అయినది; పరమ్ - పంచకోశములను అతిక్రమించినది; ఆత్మానమ్ - ప్రత్యగాత్మస్వరూపము; అక్షయమ్ - నాశనములేని; అవ్యయమ్ - తరుగుదలలేనివాడని; విదుః - తెలిసికొనిరి - శుచులైన ప్రాచీనమహర్షులు దర్శించిరని భావము; శుచియైనవాడు ఇప్పటివాడైనను అట్టి దర్శనము పొందునని భావము.

3. సివద్దార్గాః - రూపము మొదలగువానితో జడములుగా నయిన ఇంద్రియములు కలవారు; అందువలననే; నష్టజ్ఞానాః - చెడిన తెలివి కలవారు; విచేతసః - వివేకము కోల్పోయినవారు; జ్ఞానసంమోహాత్ - బుద్ధి బండబారిపోవుటవలన; లేదా, బ్రహ్మజ్ఞానము కలుగకపోవుటవలన; క్రోధమ్ - చిత్తము చెదరిపోయిన తనమును పొందుదురు.

4. మానః - తన్నుతాను గొప్పగా భావించుట; దర్పః - ఇష్టము వచ్చినట్లు ప్రవర్తించుట; అహంకారః - ఇతరులను నీచులుగా చేయుట

5. జన్మకృతక్షణాః - పుట్టుక, చావులకు వశమైపోయినవారు.

7. తైః - ఆ క్రోధాదులతో; బద్ధః - కట్టువడినవాడు; తాన్ - వానిని; అభిపరిప్లవన్ - అన్నివైపుల నుండి తరింపగోరినవాడగుచు; ప్రథమమ్ - మొట్టమొదటగా; యోషితః - స్త్రీలను; బుద్ధ్యేత - తెలియవలయును; ఏల యన వారు; సంసారతంత్ర వాహిన - సంసారమనెడు పటమునకు దారములవంటి వానిని సాలె వారివలె మోయువారు - సంసారమును నిరంతరముగా పెంచువారని భావము. (ఇచట మోక్షభావము గలవాడు వివేకముతో స్త్రీ సంగమువలన కలిగెడు అనర్థమును గుర్తింపవలయుననియే శ్లోకతాత్పర్యము. సాధారణముగా స్త్రీనిందయందు దీనికి తాత్పర్యము లేదు).

8. తాః ఆ స్త్రీలు; ప్రకృత్యాః - ప్రకృతికి; క్షేత్రభూతాః - క్షేత్రము వలెనైనవారు; ప్రకృతి ఎట్లు క్షేత్రజ్ఞుని బంధించునో అట్లు సాధకుని బంధించువారు - అని భావము. ఇట్లు వీరు సంతానము కలుగుటకు క్షేత్రము వంటివారై జీవుని బంధింతురు; కావున వారిని; అతీయాత్ - అతిక్రమింపవలయును; సంన్యాసధర్మము నవలంబించి దాటిపోవలయునని భావము.

9. కృత్యాః - శత్రువులను నశింపజేయుటకు మంత్రములతో ఏర్పరచెడు శక్తిరూపలు, రజసి, అన్తర్హితా - రజోగుణములతో దాగుకొనియున్నది; ఇంద్రియాణాం, మూర్తిః - మట్టియందు కుండ ఏర్పడకముందు దాగియున్నవిధముగా ఇంద్రియములతో కల్పింపబడినదని భావము.

10. తదాత్మకాత్ - ఆ స్త్రీయే ప్రధానస్వరూపముగా గల - ఈ మూడు పాదముల గ్రంథభాగము దోషనిమిత్తముగా రూపాదులైన విషయములు సంకల్పముచేత చేయబడినవి అను గౌతముని సూత్రార్థమును తెలియజేయుచున్నది.

11. శుక్రతః - రేతోరూపమైన ద్రవాంశమువలన; జన్తవః - సంతానరూపమైనవారు; జాయన్తి - పుట్టుచున్నారు; రసతః - స్వేదరూపమైన ద్రవమునుండి; సూక్ష్మక్రిములు పుట్టుచున్నవి; ఇట్లగుట స్వభావమువలననో, కర్మ సంబంధమువలననో అగుచున్నది. కావున దీనియందు మమకారమును పెట్టుకొనరాదని భావము.

12. ఇట్లు వదలవలసిన దానిని వివరించి తెలియదగినదానిని చెప్పుచున్నారు.

ప్రవృత్తిరూపమైన రజస్సు, ప్రకాశస్వరూపమైన సత్త్వము తమస్సునందు లయము పొందుచున్నవి. ఆ తమస్సు అజ్ఞానరూపమైనది; జ్ఞానాధిష్ఠానమ్ - ఆధారభూమిగా అయిన జ్ఞానమునందు; ఉన్నట్లు కానవచ్చుచున్నది. అట్లగుచు బుద్ధిని, అహంకారమును తెలియజేయునది అగుచున్నది. అదియే సంసారమునకు మూలకారణ మని తాత్పర్యము.

13. తత్ - ఆ బుద్ధి, అహంకారములు గల అజ్ఞానము, దేహినామ్ - దేహము గలవారికి, దేహము పొందుటలో: బీజమ్ - విత్తనమగును. ఆ తన కార్యమైన అజ్ఞానపు బీజము అధిష్ఠానముగా అయిన జ్ఞానము. అదియే జీవుడను పేరు గలిగి దేహి అను పదముతో వ్యవహరింపబడుచున్నది.

14. అయమ్ - ఆ జీవుడు లేక ఈశ్వరుడు; గర్భే - తల్లి గర్భమున; తత్ - అజ్ఞానముతో కూడిన ఈశ్వర సంజ్ఞకల బీజమును; ఉపపద్యతే - పొందుచున్నాడు.

15. ఆ తల్లి గర్భమున మాంసపిండరూపముననున్న జీవుడు పూర్వవాసనలవశమున ఏయే విషయమును స్మరించునో, దాని దానిని గ్రహించు ఇంద్రియము ఆ మాంసపిండమున ఏర్పడునని భావము.

16. ఘ్రాణం గన్ధచికీర్షయా - గంధమును చేయు కోరికతో ఘ్రాణము పుట్టుచున్నది - ఇట్లనుటచేత వాసనాబలము చేత ముక్కే గంధమును సృజించునదిగా నగుచున్నదని చెప్పినట్లయినది.

17. యాపనమ్ - దేహయాత్రను నిర్వహించుట.

18. సఞ్జాతైః - చక్కగా ఇట్లు రూపొందిన; గాత్రైః - శ్రోత్రము మొదలగువానితో ఏర్పడిన; నరః - నరుడు; వర్ష్మణా - శరీరముతో; వృతః సన్ - కప్పబడినవాడై; జాయతే - పుట్టుచున్నాడు. 'బ్రహ్మణాసహ' అని మరియొక పాఠము - అప్పుడు బ్రహ్మముతో పాటు పుట్టుచున్నాడని భావము

19. దుఃఖాద్యంతములు అను వెనుకటి శ్లోకార్థమును మరింత స్పష్టము చేయుచున్నారు. ఉపాదానాత్ - దేహము, ఇంద్రియములు అనువానిని గర్భమున స్వీకరించుటవలన; దుఃఖము కలుగుచున్నదని తెలిసికొనవలయును; అభిమానాత్ - దానినే ప్రీతిగా భావించుటవలన జన్మించిన పిదప దుఃఖము దేహము వలె; వర్ధతే - పెరుగుచున్నది; ఇట్లు త్యాగాత్ - దేహమును వదలిన తరువాత, కూడ, మరణించిన తరువాత కూడ; వర్ధతే - పెరుగును; కనుక; తేభ్యః - జీవుడు ఏర్పడుటకు గల కారణములనుండి, నిరోధః - దుఃఖమును అడ్డుకొనుట; స్యాత్ - కావలయును - చేయవలయునని భావము; ఏలయనగా; నిరోధజ్ఞః - అడ్డుకొను జ్ఞానము కలవాడు; విముచ్యతే - సంసారమునుండి ముక్తుడగును.

20. “రజస్యన్తర్హితా మూర్తి రిన్ద్రియాణామ్” అని మొదలు పెట్టిన ఇంద్రియముల రజస్స్వరూపమును ఉపసంహరించుచున్నారు. రజోరూపమగు ప్రవృత్తిని నిరోధించుటచేత ఇంద్రియ నిరోధ మేర్పడును. దానివలన దుఃఖనిరోధము కలుగునని అర్థము.

21. అతర్షలమ్ - విషయములపై దాహము లేనివానిని; జ్ఞానేంద్రియములు సమీపింపవు; ఇన్ద్రియార్థాన్ - ఇంద్రియముల విషయములను శబ్దాదులను, 'పొంది కూడ' అను నర్థమును కలుపుకొనవలయును; దాని ఫలమును చెప్పుచున్నారు. హీనైః - రూపుమాసిపోయిన; కరణైః - ఇంద్రియములచేత; దేహీ - జీవుడు; పునః - తిరిగి; దేహమ్ - దేహమునుః న అర్హతి - పొందడు, ముక్తినందునని తాత్పర్యము.

వార్ష్ణే యాధ్యాత్మ కథనము

214

చతుర్దశాధిక ద్విశతతమోఽధ్యాయః

1. అత్ర - ఇందు - ఇంద్రియమును జయించుట అను విషయమునందు; తత్త్వజ్ఞానాత్ - తత్త్యజ్ఞానమును పొంది; చరన్ - మెలగుచు - శమము మొదలగు వానిని అనుష్ఠించుచు.

2. పురుషః - మనుష్యుడు; ద్విజాః - ఉపనయన సంస్కారము గల మూడు వర్ణములవారు; మన్త్రదర్శినః - వేదాధ్యయనము చేయుచు తద్ధర్మములను పాటించువారు.

3. తత్త్వార్థగతనిశ్చయాః - తత్త్యార్ధమును గూర్చి పొందిన నిశ్చయము కలవారు; తత్త్వవిషయమున నిశ్చయజ్ఞానము కలవారని భావము.

4. జ్ఞానవిదః - బ్రహ్మవేత్తలు

5. ఇట్లు ఉపాయమెరిగిన వారిని ప్రశంసించి వారి గుణములను చెప్పుచున్నారు; యథాగనుమ్ - శాస్త్రముల ననుసరించి; తాన్, తాన్ - ఆయా ఇష్టాపూర్తాదులను; అర్థసామాన్యమ్ - ఫలము యొక్క సమస్థితిని - నిరతిశయమగు మోక్షమను ఫలమును; ఇమాన్ - ఇటుపై చెప్పబోవు.

6. అబద్ధము, హింస, కామము వంటివి లేకుండుట క్రమముగా వాక్కు, దేహము, మనస్సు అనువాని శౌచము - పరిశుభ్రత; సర్వధర్మేషు - అన్ని విధములగు ప్రవృత్తి, నివృత్తిరూపములగు ధర్మము లందు;

7. బ్రహ్మచర్యమ్ - బ్రహ్మమునందు చర్య - యోగధర్మమని తాత్పర్యము; బ్రహ్మణో రూపమ్ - బ్రహ్మమును పొందించునది కనుక బ్రహ్మముకంటె వేరుకానిది; పరాం, గతిమ్ - పరమగతి యనగా మోక్షము.

8. వెనుక చెప్పిన గతిని విశేషముగా చెప్పుచున్నారు. లిఙ్గ సంయోగ హీనమ్ - ఇచట లింగమనగా ఆయిదు ప్రాణములు, మనస్సు, బుద్ది, పది యింద్రియములు అను పదునేడింటి సముదాయము; దానితో ఎందు సంయోగము - కలయిక - ఉండదో అది; అందువలననే శబ్దస్పర్శాదులు లేనిది; శబ్ద స్పర్శాదులగు అనుభవములు కాక అట్లు వేరుచేయుటకు వీలులేని కేవలమగు అనుభవము స్వరూపముగా గలది - ఆదియే ముఖ్యమగు బ్రహ్మము. దానినే నిర్వికల్పమగు అవస్థ అందురు. అది పరబ్రహ్మమును పొందించునది.

9. వాకంభాషా ప్రవృత్తమ్ - వాక్కుతో పలుకుట ఎందు ప్రారంభమగునో అట్టిది; మనః పరివర్జితమ్, మనోమాత్రముతో ఉండుటను పూర్తిగా వదలివైచినది - విషయములపై ప్రసరించు ఇంద్రియములు లేని స్థితి కలది - అని అర్థము. శబ్దముతో చెప్పుటకు యోగ్యమైనది సవికల్పకమగు అవస్థ. శ్రవణమననములవలన పుట్టిన బుద్ధివిశేషముతో నిశ్చయించుకొనవలసినది - పరోక్షజ్ఞానము అని తాత్పర్యము. అట్టి బ్రహ్మచర్యమును ఏ దోషములు లేనిదానిని బుద్ధితో ముముక్షువు నిశ్చయించుకొనవలయునని భావము.

10. బ్రహ్మచర్యము ఫలమును క్రమముగా చెప్పుచున్నారు. సన్యుగ్ వృత్తిః - ఏ దోషములు లేకుండ బ్రహ్మచర్యమును పాటించినవాడు; బ్రహ్మలోకమ్ - బ్రహ్మమే లోకము - అనగా మోక్షము; ప్రాప్నుయాత్ పొందును; మధ్యమః - నడిమి విధమువాడు; సురాన్ దేవతల లోకములనని భావము; కన్యసీమ్ - కనీయసీమ్ - చివరి విధమగు వృత్తికలవాడు - విద్యాంసుడగు ద్విజన్ముడుగా పుట్టును;

11. సంప్రదీప్తమ్ - బాగుగా పుట్టిన; ఉదీర్ణమ్ - వృద్ధిని పొందినది; అగు; రజః - కామాదిరూపమైన దానిని.

12. రజః - రాగము.

13. కృచ్ఛమ్ - ఇది ఒక తపస్సువంటి వ్రతము

త్ర్యహం ప్రాత స్త్ర్యహం సాయం త్ర్యహ మద్యాదయాచితమ్,

త్ర్యహం పరం చ నాశ్నీయాత్ ప్రాజాపత్యోఽయ ముచ్యతే"

మొదటిమూడు రోజులు ప్రాతఃకాలమున భోజనము, తరువాత మూడు రోజులు సాయంకాలమున భోజనము, అటుపై మూడురోజులు బిచ్చమెత్తక లభించిన భోజనము, అటుతరువాత మూడు రోజులు భోజనము చేయకుండ నుండుట - ఈ విధముగా నియమముతో చరించుట కృచ్ఛ్రము. దీనిని ప్రాజాపత్య మనియు నందురు.

మహార్తిః - శుక్రము వృద్ధియగుట చేత మిక్కిలి పీడితుడైనవాడు; స్వప్నే - కలయందు - రేతః స్రావమైనచో అప్సుమగ్నః - నీటియందు మునిగినవాడై అఘమర్షణ మంత్రములను జపింప వలయును.

15. కుణపమనగా దుర్గంధము. అదిగల అమేధ్యములతో కూడిన ప్రేగుల సముదాయము దేహమున అవిచ్ఛిన్నముగా అంటిపెట్టుకొనియున్నట్లు; దేహగతమైన ఆత్మ అనగా ప్రత్యగాత్మ దేహమున కట్టుబడియున్నదని భావము.

16. శిరాజాలైః - రక్తమును గుండెనుండి అన్నిభాగములకు కొనిపోవు శిరలనెడు నాడుల సముదా యముల చేత;

17. దశ - వాతము మొదలగు పదింటిని మోసికొనుపోవునట్టి; ధమన్యః - ధమనులనెడునాడులు; అయిదు ఇంద్రియములందును గుణమును - ఆయాయింద్రియముల విషయమును గ్రహించు పాటవమును అన్నరసమును ఆయాభాగములకు చేర్చుటతో వహించుచున్నవి. ఆ పదియు రాగి ఆకు కొనతో సమానముగా నుండునట్టి ఆధమనులతోపాటు ఇంకను సూక్ష్మములగు నాడులు వేలకొలది దేహమంతటిని వ్యాపించియున్నవని భావము.

19. హృదయమనగా కడిమి మొగ్గవంటి ఆకారముగల మాంసపు ముద్ద. దాని నడుమ 'మనోవహ' ఆను నాడి కలదు. “అన్న మయం హి సౌమ్యమనః’’ 'మనస్సు, సౌమ్యుడా! అన్నమయము' అను శ్రుతిననుసరించి అన్నరసములతో ఏర్పడి గుండెలోపల నుండి మనస్సునకు ప్రీతికలిగించునట్టి నాడి యొకటి కలదు.

“అశ్వత్థ పత్రనాడీవ ద్విసప్తతి శతాధికా

వాడీ మనోవహేత్యుక్తం యోగశాస్త్రవిశారదైః’’

'రావియాకుల యీనెవలె నూటడెబ్బెదిరెండు సన్నని నాడులు గల నాడి 'మనోవహ' అనునది అని యోగశాస్త్రవిశారదులు చెప్పుదురు". అది శరీరభాగము లన్నింటినుండి శుక్రమును గ్రహించి గుహ్యావయముకడకు చేరునట్లు చేయును.

20. ఒక్క శిర అన్ని అవయవములతో ఎట్లు ముడిపడియుండును అను ప్రశ్న కిట సమాధానము చెప్పుచున్నారు.

తైజసమ్ - అగ్ని గుణమగు వేడిని;

21. ఖజములు అనగా కవ్వములు; సంకల్పజములైన ఖజములనగా స్త్రీ దర్శన స్పర్శనాదులు;

22. శుక్రము సంకల్పమువలన నేర్పడునదని ఉపపాదించుచున్నారు. స్త్రీ సంగము సాక్షాత్తుగా లేకున్నను సంకల్పమువలన ఏర్పడిన స్త్రీ సంబంధమగురాగము తనలో ప్రవేశించునపుడు మనోవహనాడి శుక్రమును సృజించును.

23. త్రిబీజమ్ - మూడుబీజములు కలది 1. అన్నరసము 2. మనోవహ యనునాడి 3. సంకల్పము

24. భూతములలో శుక్రోద్రేకమువలన అనులోమ విలోమ పద్ధతులలో స్త్రీ సంగము పొందగా వర్ణసంకరమేర్పడును. దానిని చేయునట్టి శుక్రగతిని గూర్చి వైరాగ్యము పొందినవారు వాసనలు లేని వారగుదురు అని భావము.

25. దేహము పొందకుండుటకు ఆచరింపవలసిన మరియొకదానిని చెప్పుచున్నారు. మనసా, ఏవ - మనస్సుతోడనే; గుణానాం, సామ్యమ్ - గుణముల సమస్థితిరూపమైన నిర్వికల్పత్వమును; ఆగమ్య - యోగబలముతో సాధించి; దేహకర్మా - దేహమాత్రము కొరకయిన కర్మములు కలవాడై - అనగా బాహ్యప్రవృత్తి యేమాత్రము లేనివాడై; మనోవహమ్ - ఇంతకు మునుపుచెప్పిన సత్యలోకమును ప్రసాదించు సుషుమ్న అను నాడి దారివైపు; అంతకాలే - మరణసమయమున; ప్రాణాన్ - ప్రాణములను; నుదన్ - ప్రేరణ చేయుచు; విముచ్యతే - బంధవిముక్తి పొందును.

26. దేహబంధమును త్రెంపికొనుటలో క్రముముక్తిమార్గమును చెప్పి జీవన్ముక్తిని కలుగజేయు జ్ఞానమార్గమును చెప్పుచున్నారు.

మనసః - విశ్వాత్మకుని; జ్ఞానమ్ - జ్ఞానము; భవితా - కలుగును; ఆ జ్ఞాన మెట్టిదనగా; మన ఏవ ప్రజాయతే - మనస్సే ఏర్పడును. కలయందువలె మనస్సే సర్వవిషయాకారముగా నగునని భావము. ఇట్టి జ్ఞానము కలవానికి కలుగు ఫలమును చెప్పుచున్నారు. ఆ మనస్సు మన్త్రసిద్దమ్ - ప్రణవోపాసన వలన సిద్ధించినది; నిత్యమ్ - అనాదియగు మాయామాత్రమైనది; విరజమ్ - వాసనలు లేనిది. జ్యోతిష్మత్ - ప్రకాశము కలది - అనగా సర్వజ్ఞము, సర్వశక్తిమంతము అయినది యగును.

వాసిష్ఠరామాయణమున దీనిని గూర్చి యిట్లు కలదు -

“విగతవాసన మాశు విపాశతా

ముపగతం మన ఆత్మతయోదితమ్,

యదభివాఞ్చతి తద్భవతి క్షణా -

త్సకలశక్తిమయో హి మహేశ్వరః"

‘వాసనలు లేనిది, అప్పటికప్పుడు బంధములన్నియు పోవుటను పొందినది ఆత్మగా రూపొందినది. అగు మనస్సు కలుగును. దేనిని కోరునో అది క్షణములో నగును. మహేశ్వరుడు సకలశక్తిమయుడు కదా!’

27. తదభిఘాతాయ - ఆ మనస్సు నశించుటకై; అకల్మషమ్ - వికల్పములు లేని, నివృత్తి మార్గమును;

ఇష్టామ్, గతిమ్ - ఇష్టమైన గతి యిచట మోక్షము - దానిని;

28. జరాదుర్బలతామ్ - ముదిమిచే బక్కచిక్కినతనమును; మానసం; బలమ్- ఆదత్తే - సంహరించును.

29. గుణాః - దేహము; ఇంద్రియములు మొదలగునవి. అవియే బంధనము.

వార్ష్ణే యాధ్యాత్మ కథనము

215

పంచదశాధిక ద్విశతతమోఽధ్యాయః

1. వెనుక చెప్పిన బంధము, అమృతము అనువానియందలి అధికారి భేదములను చెప్పుచున్నారు.

2. క్లమైః - క్లేశములచేత, సంతతమ్ - బాగుగా వ్యాపింపబడి యున్న, లోకమ్ - లోకమును; దృష్ట్వా, ఏవ - చూచియే - ఇప్పుడు నాకే కష్టము లేదు కదా అ నియుపేక్షించి యుండరాదని భావము.

3. మోక్షమునకు ఎట్లు తన్నుతాను కూర్చుకొనవలయునో ఈ అధ్యాయముతో చెప్పుచున్నారు.

4. అథవా అనునది 'అయినను' అనునర్థము కలది యని తెలియనగును. భూతములయందలి జాలితో చేసికొనిన తగులము కూడ బంధహేతువే యగు నని తెలియవలయును.

“కృపయాఽ పి కృతః సఙ్గః పతనాయైవ యోగినామ్

ఇతి సందర్మయ న్నాహ భరతస్యైణ పోషణమ్’’

జాలిచేత తగులము పెట్టుకొన్నను అది యోగులకు పతనమునకే యగును. అను విషయమును ప్రదర్శించుటకు భరతుడు లేడిని పోషించిన కథను దృష్టాంతముగా చెప్పిరి.

6. శుభమైన కర్మమనగా నేమియో వివరించుచున్నారు.

7. “ఇదం సర్వం యదయమాత్మా’’ - 'ఈ సర్వమును ఆ ఆత్మమే అను శాస్త్రము ననుసరించి పొందిన బుద్ధితో - సమాహితమ్ - చక్కగా స్థిరత్వమును పొందిన అనగా రాగద్వేషములను వదిలివైచిన; మనః - మనస్సును; ధారయేత్ - నిలుపవలయును; ఏనమ్ - ఈ అహింసాది రూపమైన పరమధర్మమును పాటింపవలయునని భావము.

9. అశుభమైన దానిని వర్ణింపవలయునని చెప్పుచున్నారు.

న, అపధ్యాయేత్ - పరులకు ఆనిష్టమైనదానిని తలపునకు రానీయరాదు; అబద్ధమ్ - తనకు పొందనలవికానిది, పొందరానిదియగు దానిని; రాజ్యాదికమును; స్పృహయేత్ - కోరరాదు; అసత్ - పోయినదానినో, రానున్నదానినో అయిన స్త్రీ పుత్రాదికమును గూర్చి; న చిన్తయేత్ - భావించుచుండరాదు; అమోఘ ప్రయత్నేన - ప్రయత్నము వ్యర్థముకానిది అని చెప్పుటవలన జ్ఞానఫలము తప్పక సిద్ధించునని సూచించుచున్నారు; జ్ఞానే - జ్ఞానసాధనములయిన అమానిత్వము మొదలగుదానియందును; శ్రవణాదులయందును; వాచా - వేదాంతవాక్యము చేతను; అమోఘ ప్రయాసేన - వ్యర్థము కాని తీవ్ర ప్రయత్నముచేతను; తత్ - ఆ జ్ఞానము; మనోజ్ఞమ్ - మనస్సునకు తెలియునట్టిదై పరమరమణీయమై; ప్రవర్తతే - ప్రవర్తించును.

“అనాగోఘ ప్రయోగేణ” - అనియు పాఠము - అప్పుడు వాక్కు, ఓఘము ఆనువాని ప్రయోగము లేనితనముచేత అని అర్థము; వాక్యబ్దము చేత వాక్కు మొదలగు ఇంద్రియ వ్యాపారము సూచనకు వచ్చును. ఓఘమనగా కాలమను పేరుగల ఒక విధమగు తుష్టి, కాలపరిపాకముచేత, ఋతువుల లక్షణమువలె, జ్ఞానమనెడు చిత్తపరిణామము కూడ స్వయముగనే వచ్చును. దానికై తపింపనేల? అనెడు భావన. ఆవిధముగా ఇంద్రియవ్యాపారము గల యమనియమాదులగు యోగాంగముల ప్రయోగముచేత జ్ఞానము సిద్ధించునని తాత్పర్యము.

10. సద్వాక్యమును పలుకగోరు వాడెట్టి వాక్యమును ఆదరింపవలయునో రెండు శ్లోకములతో చెప్పుచున్నారు.

11. కల్కా పేతామ్ - వంచన మొదలగు చెడు లక్షణములు లేనిది.

12. సంసారః - ఇహలోకమునకు, పరలోకమునకు సంబంధించిన విషయము సర్వము; వాక్ప్రబద్ధః - వాక్కుతోడనే కట్టుబడియున్నట్టిది. అందువలన సాధువగు మాటనే పలుకవలయునని తాత్పర్యము. విరాగాత్ - రాగములేనితనమువలన - అట్టి స్థితి కలిగినచో; తామసం, కర్మ, వ్యాహరేత్ - తాను చేసిన పాపపు పనిని స్వయముగా ప్రకటింపవలయునని భావము;

14,15. ప్రకీర్ణమేషభారం - చంపబడిన మేకల బరువును - మాంసపు బరువును - అని భావము,

మాంసభారమును దొంగిలించుకొనిపోవు దొంగలు తాము పోయెడి దిక్కు తమకు అనుకూలము కాదని గుర్తించి, ఆ బరువును ఆవల పారవైచి, ఆపదలేని దిక్కునకు పోవుదురు. అట్లే వివేకవంతుడు సంసారభారమును వదలించుకొని శుభమార్గమున పోవలయునని తాత్పర్యము.

16. అనీహః - చేష్టలు లేనివాడు, తపస్వీ - మనస్సును, ఇంద్రియములను ఏకాగ్రము చేయుట గొప్ప తపస్సు- అది కలవాడు.

17. ప్రయోగరతిః - యోగాయోగముల అనుష్ఠానమునే ప్రయోగమందురు. దానియందు ప్రీతి కలవాడు,

నిష్ప్రచారేణ - కదలికలులేని -

“బుద్ధిశ్చ న విచేష్టతి తామహుః పరమాం గతిమ్’’ - "బుద్ధియు కదలకుండునో దానిని పరమగతి యందురు'. అని శ్రుతి వాక్యము.

18. ఆత్మవాన్ - నిశ్చయమగు బుద్ధి కలవాడు; బుద్ధిమ్-“అహం బ్రహ్మాస్మి’’ నేనే బ్రహ్మమను' అన్న వాక్యమువలన పుట్టెడు బుద్ధివృత్తిని, నిగృహ్ణీయాత్ - చెదరకుండపట్టుకొనవలయునని భావము; బుద్ధ్యా - అట్టి ధీ వృత్తితో;

మనః - మనస్సును -సంకల్ప వికల్పాతమైనదానిని, మనసా - అట్టి మనసుతో, ఆత్మనః, విషయాన్ - మనస్సు రూపములైన శబ్దము మొదలగువానిని - పట్టుకొనవలయునని తాత్పర్యము.

19. ఇట్టి యోగమునకు నడుమ కలుగు ఫలమును చెప్పుచున్నారు. తత్ - ఆ అవస్థయందు, దేవతాః - ఇంద్రియములు; తమ్ - అతనిని - ఆ యోగమును, ఈశ్వరమ్ - ప్రభువునుగా, యాన్తి - చేరుకొందురు- దీనిచేత ఇంద్రియములు అచటినుండియే ఉత్పన్నములైనవనియు తెలియదగును.

20. తాభిః - ఆదేవతలతో, సంయుక్త మానసః - ఏకాత్మతను పొందిన మనస్సు కలవానికి, ధీ మాత్రముతో నిలిచియున్నవానికి, సత్త్వే- ఆ ధీమాత్రము, అపగతే - తొలగిపోగా; అట్టివాడు బ్రహ్మభావమున కర్హుడగునని తాత్పర్యము.

21. న ప్రవర్తేత - పూర్వము చెప్పిన విధానము సాగనిచో - అని భావము. యోగతన్త్రై - నిరోధము - ఇంద్రియాదుల నరికట్టుటయే ప్రధానముగా గల ప్రయత్నములతో, ఉపక్రమేత్ - ప్రారంభింపవలయును. సత్యసంకల్పాదులను భావింపరాదు. అస్థూలము మొదలగు సగుణ భావమునే భావింపవలయునని తాత్పర్యము.

అయ్యా ! ఒక్కటియేయగు ఆత్మవస్తువునకు సగుణత్వము నిర్గుణత్వము రెండును ఎట్లు సిద్ధించును - అను శంకకు సమాధానము చెప్పుచున్నారు. తన్త్రమ్ - తంత్రము ప్రతిపాదించు యోగము ఏ ఏ రూపముతో విశిష్టమగు వృత్తి కలుగునో ఆయారూపము నుపాసింపవలయు నని భావము, ఆవిశేషత్వము, వృత్తియైన ఉపాధికి సంబంధించినదే కాని నిజమునకు నిర్విశేషత్వమే ఉపాసన లక్ష్యమని భావము.

22. శరీరము నిలుచుటకు కణాదులనైన తినవలయును గాని యోగమువలన కలిగిన మహిమను జీవనోపాధిగా చేసికొనరాదని శ్లోక తాత్పర్యము

కణము - నూక; కుల్మాషములు - ఉడికిన మినుములు, యావకమ్ - యవలపిండితో చేసిన జావ ; సక్తవః - పేలపిండి.

24. ప్రవృత్తమ్ - కర్మము, న ఉపరున్ధేత - యోగమున అంతరాయమును కలిగింపరాదు జ్ఞానముతో కూడిన కర్మము క్రమముగా వృద్ధినందుచుండవలయును. ఆ విధానమును చేసికొను సాధకునకు; జ్ఞానమ్ - బ్రహ్మము; సంప్రకాశతే - చక్కగా భాసిల్లును.

25. జ్ఞానము ఆత్మకంటె వేరు కాదు. అట్టిది ప్రకాశించుట కుదరని మాట. అట్టి యెడ ప్రకాశించు నని చెప్పుట యెట్లు? అనుదానికి చెప్పుచున్నారు.

అజ్ఞానమనునది త్రీన్ లో కాన్ మూడులోకములను - జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్తి దశలను మూడింటిని, క్రమ్ముకొని యుండును. కనుక బుద్ధి వెంట నంటు జ్ఞానమును అజ్ఞానము గుంజివేయుచుండును.

26. అంశములు - భాగములు కలది. భాగముల వలన ప్రకాశించును కానీ అంశములు లేనిది కాదు కదా! అందువలన బ్రహ్మమునకు ఏ విధముగా చూచినను ప్రకాశమో, అప్రకాశమో చెప్పదగినది కాదు - అని శంకించి సమాధానము చెప్పుచున్నారు.

పృథక్త్వాత్ - మూడు దశలను అతిక్రమించి ఉన్నదియగుటవలనను, సంప్రయోగాత్, చ - వానితో కూడియున్నట్లుగా కానవచ్చుటవలనను, అసూయుః - గుణములయందు దోషములను ఆరోపించి చెప్పువాడు, శాశ్వతమ్ - ఉపాధులు లేని ఆత్మమును, న వేద - ఇట్టిది అని తెలియజాలకున్నాడు; తయోః - వేరగుట, కాకపోవుట అను ఈ రెండుదశలలో భేదము నెరిగినవాడు,

అపవర్గజ్ఞః - మోక్షతత్త్వమును చక్కగా తెలిసినవాడై, వీతరాగః - రాగము పోయినవాడై, విముచ్యతే - ముక్తి నందును.

27. వయోఽతీతః - కాలమును గెలిచినవాడు. కాలము తెచ్చిపెట్టు వికారములు లేనివాడని తాత్పర్యము. "తతో నీత జరామృత్యు “ర్జ్ఞాత్వా" అను పాఠాంతరము సుగమము. అటుపై జరా మృత్యువులను వదలివైచి సనాతనమగు బ్రహ్మమమును తెలిసికొని - అని యర్థము.

వార్ష్ణే యాధ్యాత్మ కథనము

216

షోడశాధిక ద్విశతతమోఽధ్యాయః

* వెనుక యోగైశ్వర్యము ననుభవించియో, అనుభవింపకయో బ్రహ్మమును ప్రవేశింపవలయునని చెప్పిరి. అందు ఐశ్వర్యానుభవమును కాదనుటకై ఈ అధ్యాయమును ప్రారంభించుచున్నారు.

1. నిష్కల్మషమ్ - కామము లేని బ్రహ్మచర్యమ్ - బ్రహ్మచర్యమను యోగమును; నిద్రను అవిద్య మోహపెట్టునది కనుక త్యజింపదగినదని భావము. "తప్యత్రయఆవసథాస్త్రయః స్వప్నాః" అను శ్రుతి ననుసరించి జాగ్రత్స్వప్నములవలె యోగైశ్వర్యము కూడ సంప్రజ్ఞాతమగు కాలము కలదియై స్వప్నమే యగును. అందలి దోషములు, దేవాంగవలను పిలుచుట మొదలగునవి - వానిని;

2. స్వప్నము రెండు విధములు. మొదటిది సామాన్యమైనది, రెండవది సంప్రజ్ఞాత కాలికమైన యోగైశ్వర్యస్థితి - ఈ రెంటియందును, దేహీ - యోగి అయినవాడు, కానివాడును

3. పైని చెప్పిన నిద్రకు శత్రువైన జాగరణమును గూర్చి చెప్పుచున్నారు.

జ్ఞానాభ్యాసాత్ -

“తచ్చిన్తనం తత్కథన మవ్యోన్యం తత్ప్రబోధవమ్,

ఏతదేక పరత్వం చ జ్ఞానాభ్యాసం విదు ర్బధాః’’

బ్రహ్మమునే చింతించుట, దానినిగూర్చియే మాటాడుట. దానినిగురించియే ఒకరికొకరు తెలియజెప్పుకొనుట అదికాక మరియొకటి భావింపకుండుట అనుదానిని జ్ఞానాభ్యాసమని బుధులు ఎరుగుదురు' అని చెప్పిన తీరుగల జ్ఞానాభ్యాసమువలన జాగరణము సిద్ధించును. జిజ్ఞాసార్థమ్ - తెలియగోరుటయే ప్రయోజనముగాగల స్థితి, అనంతరమ్ -ఎడము లేకుండ - నిరంతరముగా తత్త్వమెరిగిన వానికి ముఖ్యమైన జాగరణము విజ్ఞానాభినివేశమువలన కలుగునని రెండవపాదమున చెప్పి యున్నారు.

4. అత్ర ఆహ - ఇందు అనును - పూర్వపక్షి యిట్లు పలుకును అని భావము. కః న, అయం, భావః - కలయందు కానవచ్చు ఈ దేహము మొదలగు భావము ఏమై యుండును ? అది సత్యమా అసత్యమా, అనురెండు భావములను ఆలోచించి అందు మొదటి దానియందు అక్షేపము లేకపోవుటను సూచించుచున్నారు.

విషయవాన్, ఇవ - ఇవ - వలె అనుటచేత విషయములు కలవానివలె కన్పట్టునే కాని నిజమునకు విషయవంతుడు కాడని భావము.

ఆకాశమున నున్న చంద్రుడు నీటియందు ప్రతిబింబించి క్రిందనున్న వానివలె అనిపించును. అట్లే జాగ్రదవస్థయందలి దేహాదికమే మరియొక విధముగా స్వప్నమున భాసిల్లును. అంత మాత్రముచేత స్వప్నము విషయములు లేనిదగునా అని శంకించి చెప్పుచున్నారు.

దృష్టాంతమునందు జలము పైభాగమున ముద్దగా పడి నిలిచిన సూర్యుని తేజస్సుచేత ప్రతిహతమైన కంటికి సంబంధించిన తేజస్సు ప్రవిలీనము కాక ప్రవాహమున కెదురుగా ప్రవర్తించునదియై పైనున్న సూర్యుని కూడ పూర్వము ప్రవృత్తిగల సంస్కారము వలన క్రిందనున్నట్లు విషయముగా చేసికొనుచున్నది. కలయందన్ననో ఇంద్రియములు విలీనములైనవి. ఇది భేదము.

అట్లు కానిచో ప్రతిబింబమునకు సంబంధించిన భ్రమ సమయమున ముందున్న ఇతర ద్రవ్యము వలె బాహ్యమగు దేశము మొదలగునది కూడ స్వప్నమున కానరావలయును. అందువలన స్వప్నబంధమగు భావము సత్యము కాదు - అవి యర్థము.

మఱియు అసత్యమును కాదు. లోకమున ఎప్పుడును లేని అసత్యములగు కుందేటి కొమ్ము మొదలగునవి ఇంద్రియగోచరములు కావు కదా!

5. ఇట్లు పూర్వపక్షము చేసినవాని యుక్తివలన దారితోచని సిద్ధాంతి అనుభవబలముతోడనే సమాధానము చెప్పుచున్నాడు.

యోగీశ్వరుడు, హరి అనునవి రెండును హేతుగర్భములైన విశేషణములు. స్వప్నసంబంధమగు భావము యోగి సంకల్పమాత్రమే. వస్తుస్థితిలో చూచినచో అదిలేనిదే యగు చున్నదని భావము. దీనిని హరి యెట్లు ఎరిగియున్నాడో మహర్షులట్లు వర్ణింతురు. మరియు నిది ఉపసన్నార్థము - యుక్తితో కూడినది. అనియు. “సంకల్పాదేవాస్య పితరః సముత్తిష్ఠన్తి' - 'సంకల్పము వలననే అతని పితరులు పైకి వచ్చుచున్నారు'. అనుశ్రుతి దీనికి ప్రమాణము. యోగి సంకల్పము వలన పితరులు లేచివచ్చిన విధముగా మన సంకల్పము వలన పుట్టినదియే స్వప్నము మొదలగునది అని చెప్పుట సరియగు మాట- అని భావము.

6. సర్వగతమ్ :- సర్వప్రాణి ప్రసిద్ధము; ఇంద్రియములు అణగిపోగా సంకల్పమే స్వభావముగాగల మనస్సు అణగారకుండుటయే స్వప్నమని యర్థము. తత్ - ఆ స్వప్న విషయమున, తత్ - ప్రసిద్ధమగు ఈ చెప్పబడబోవుచున్న, నిదర్శనమ్ - నిదర్శనము, దృష్టాంతమగును.

7. దానినే చెప్పుచున్నారు (ఆనిదర్శనమును) మనోరథవృత్తి వలె స్వప్నబంధమగు వృత్తికూడ సంకల్పమాత్రమే శరీరముగా కలిగినట్టిది. అయినను మొదటిదానియందు ఇంద్రియముల విక్షేపము వలన చక్కగా కానరాకపోవుట ఉండును. స్వప్నమున ఆ విక్షేపము లేకుండుటవలన జాగ్రదవస్థల యందువలె అన్నియు చక్కగా కన్పడుట ఉండుట విశేషము.

8. స్వప్నాదులు మనోగతములు అనుదానిని వివరించుచున్నారు. ప్రాచీనములగు ఆనంతజన్మముల సంస్కారమువలన, కామాత్మా - విషయములయందు తగులుకొన్న చిత్తము కలవాడు, తత్ - ఆ స్వప్నాదుల ఐశ్వర్యమును, అవాప్నుయాత్ - పొందును. దానిని పొందు స్థితి యెట్టిదో చెప్పుచున్నారు. సః ఉత్తమపూరుషః - ఆ ఉత్తమ పురుషుడు - సాక్షి (అంతరాత్మ) మనః - తెలియువాడు తెలియబడునది, తెలియుట ఆను స్వరూపముగల మనస్సును, వేద- ప్రకాశింప జేయును. సాక్షియగు అంతరాత్మకు విక్రియ రూపమైన భోక్తృత్వము లేదు. సాక్ష్యమును ప్రకాశింపజేయు లక్షణము మాత్రమే కలదు. వికారములు గల ప్రమాత - తెలియువాడు దృశ్యకోటిలో ఉండువాడు మాత్రమే కాని సాక్షి కాడు - అని భావము.

9. గుణానామ్ - సత్వరజస్తమో గుణముల మధ్య; యద్యత్ - ఏది ఏది, కర్మణా - ప్రాచీనమగు కర్మముతో; ఉపస్థితమ్ - ఏర్పడియున్నదో, యద్భావితమ్ - ఏ కర్మముతో సంస్కారమును పొంది; మనః - మనస్సు, ఏర్పడినదో, భూతాని - సూక్ష్మములగు భూతములు, తత్, తత్ - దానిని దానిని - స్త్రీ మొదలగు ఆకార విశేషములను కలియదు. శంసన్తి - చెప్పును, తెలియునని భావము.

10. తతః - అట్లు ఆకారములు కనిపించిన తరువాత, ఫలోదయమ్ - వెనువెంటనే సుఖము మొదలగునవి పుట్టుట అగునట్లుగా, సముపసర్పన్తి - దరికి చేరుకొనును.

11. అసంబుద్ధ్యా - అజ్ఞానమువలన; వాతపిత్త కఫోత్తరావ్- మూడు ధాతువులతో కూడిన దేహములను; పశ్యన్తి - దర్శింతురు. తత్ - అట్లు ఆ దేహమును దర్శించుటకు అంతము అనునది, దురత్యయమ్ - పూర్వజన్మ వాసనల ప్రాబల్యమువలన యోగము లేక పరిహరింపనలవి కానిది.

12. తత్,తత్ - దానియందు, దానియందు - అని అర్థము.

13. వ్యాపకమ్ - అన్నింటిని వ్యాపించియున్నది. అదియే సర్వమునకు ఉపాదానము కనుక; అప్రతిఘమ్ - ప్రతిఘాతములు - ఎదురుదెబ్బలు లేనిది; అందు హేతువును చెప్పుచున్నారు. తమ్ - ఆత్మను; దేవతాః - ఆకాశము మొదలగునవి; ఆత్మజ్ఞానమువలన సర్వజ్ఞత్వము, సర్వాత్మత అను లక్షణము సిద్ధించునని తాత్పర్యము.

14. ఇట్లు స్వప్నదశను గూర్చి వివరించి సుషుప్త్యవస్థను గూర్చి చెప్పుచున్నారు. ద్వారమ్ - స్వప్నదర్శనమున ద్వారమువంటిదయిన; దేహమ్ - స్థూలదేహమును; మనసి, అన్తర్హితమ్, ఆ స్థాయ - మనస్సులో గుట్టుగానుండినదానిని పొంది; అస్మివ్ - ఆ దేహమునందే; స్వపితి - ఆత్మను చేరుకొనుచున్నది. ఎక్కడ? అనగా అవ్యక్తమున, సదసదాత్మకము, మాయాశబలము అయిన ఆత్మతత్త్వమునందు; ఆ తత్త్వము ఎట్టిదో వివరించుచున్నారు.

నిదర్శనమ్ - నిశ్చితమైన దర్శనము - సాక్షిరూపమైనది; సర్వభూతాత్మ భూతస్థమ్ - సమస్తమైన భూతములకు ఆత్మభూతమైన అహంకారమునందు ప్రతిబింబస్వరూపముతో నుండునది; అధ్యాత్మగుణమ్ - ఆత్మమనగా అహంకారము, గుణములనగా ప్రకృతిరూపములు - వాని పై భాగమున నుండునది. అహంకారాది గుణముల స్పర్శలేని బింబాత్మకమైనది కావున దీనిని అధ్యాత్మగుణమందురు. సుషుప్తియందు శుద్ధమగు సాక్షియందే అహంకారాదులు లీనమగునని భావము.

15. దృష్టాంతరముగానయిన స్వప్నసుషుప్తులను వివరించి దార్ష్టాంతికమైన సబీజ నిర్బిజావస్థలను, యోగులు పొందెడు వానిని చెప్పగోరి అందు మొదటిదైన సంప్రజ్ఞాతావస్థను తెలియజేయుచున్నారు. ఐశ్వర్యమ్ - ఈశ్వర సంబంధమైన జ్ఞానము, వైరాగ్యము, ఐశ్వర్యము, ధర్మము అనువానిలో ఒకటియగు గుణమ్ - గుణమును; లిప్సేత - పొందగోరవలయును; అట్లు పొందినవానిని; ఆత్మప్రసాదమ్ - చిత్త ప్రసన్నత కలవానినిగా - తెలియనగును. శుద్ధమైన మనస్సే ఈశ్వరుడని అర్థము.

16. తపసా - విషయాదులను భావించుటతో; యుక్తమ్ - కూడుకొనియున్న; మనః - మనస్సు;

ఏనమ్ - ఇట్టిది అగును; అది సూర్యునివలె చీకటికి ఆవలనున్నట్టిది. ఆ స్థితియందు దేహికి

ఉభయవిధబ్రహ్మభావము కలుగునని చెప్పుచున్నాడు. దేహీ - జీవుడు; త్రైలోక్య ప్రకృతిః - మూడులోకములకు కారణతత్త్వమగు బ్రహ్మమగుచున్నాడు. కారణముగానయిన తమస్సునకు అంతమున; అతడే మహేశ్వరః - శుద్ధబ్రహ్మభూతుడే యగును. దీనినే యిట్లు చెప్పుదురు.

“సోపాధి ర్నిరుపాధిశ్చ ద్వేధా బ్రహ్మవిదుచ్యతే,

సోపాధికః స్యా త్సర్వాత్మా నిరుపాఖ్యోఽమపాధికః

బ్రహ్మవేత్త సోపాధికుడని, నిరుపాధికుడని రెండు విధములుగా చెప్పబడుచున్నాడు. ఉపాధితో కూడినవాడు సర్వాత్ముడు. ఉపాధిలేనివాడు నిరుపాఖ్యుడు.

17. తపస్సనగా అగ్నిహోత్రము మొదలగునది. తమస్సనగా దంభము, దర్పము మొదలగునది; ఈ బ్రహ్మము మాత్రము హేతువులుగానయిన దేవాసురులకు పొందనలవికానిది. ఏలయనగా వారు రజస్తమోమయులు. గుప్తమ్ - వారికి అందకుండ భద్రపరుపబడినదని భావము; అది ఎట్టిదనగా; జ్ఞానలక్షణమ్ - జ్ఞానమే స్వరూపముగా గలది.

18. విభాగమునే విభజించి చూపుచున్నారు.

19. తత్పరమమ్ - ఆ సాత్త్వికములు, అసాత్వికములు ఆగు భావములకంటే ఉత్కృష్టమైనది; అది జ్ఞానమే కాని జ్ఞేయము కానిది, అమృతమ్ - జ్ఞానము తరువాత కూడ నష్టముకానిది; జ్యోతిః - స్వయముగా ప్రకాశించునది; అక్షరమ్ - అంతటను వ్యాపించియున్నది; భావితాత్మానః - ధ్యానము మొదలగువానిచేత పరిశుద్ధమైన మనస్సు కలవారు;

20. ఉపసంహరించుచున్నారు; జ్ఞానచక్షుషా - జ్ఞానమే కన్నుగానయినవానిచేత; ఏతావత్ - ఇంతమాత్రముగా, వాచ్యవృత్తితో సగుణమును; లక్షణచేత నిర్గుణమును; హేతుమత్ - యుక్తులు కలుగునట్లుగా; వ్యాఖ్యాతుమ్ - వివరించి చెప్పుటకు; శక్యమ్ - శక్యమగును. అంతేకాని కొమ్ముపట్టుకొని యిదిగో గోవు అన్నట్లు చూపుటకు సాధ్యముకాదని భావము. శ్రవణమననములతో చక్కగా తెలిసిన శాబ్దతత్త్వము కలవానికి; ప్రత్యాహారేణ - విషయములనుండి ఇంద్రియములను గుంజివేయగల లక్షణముతో; బ్రహ్మ - బ్రహ్మము; వేదితుమ్ - తెలియుటకు; శక్యమ్ - సాధ్యమయినది.

యోగాసనములో ప్రత్యాహారమే మిక్కిలి దుష్కరమైనది. తక్కినది ఎట్లో సాధింపదగినది. అందువలన బ్రహ్మప్రాప్తి కామనగలవాడు ఇంద్రియములను తప్పక జయింపవలయునని భావము.

వార్ష్ణేయాధ్యాత్మకథనము

1. చెప్పినది, చెప్పనున్నది అగు సాధనసముదాయమును గుదిగ్రుచ్చుచున్నారు. చతుష్టయమ్ - వెనుక చెప్పిన నాల్గింటి సముదాయము.

1. దృష్టాంతముగానయిన స్వప్నము, సుషుప్తి అను జంట 2. దానిచే తెలియవచ్చెడు సగుణ, నిర్గుణ బ్రహ్మముల స్వరూపము. ఇట్లివి నాలుగు. వ్యక్తమ్ - కన్పడునది; అవ్యక్తమ్ - చిదాత్మ; యత్, తత్త్వమ్ - ఆరోపితము కాని రూపము కలది; పరమర్షిణా - నారాయణునిచేత

2. వ్యక్తావ్యక్తముల తత్త్వమును స్వరూపమునుబట్టియు, ఫలమును బట్టియు నిరూపించుచున్నారు.

ఋషి అనగా వేదము; అదియే నారాయణుని వాక్యస్వరూపము కనుక నారాయణము.

3. బ్రహ్మాండాధిపత్యము అంతముగాగల కర్మమంతయు ఫలములో నిమిడియున్నదని భావము. నివృత్తి అనగా దేహము, ఇంద్రియములు మొదలుకొని అహంకారము అంతముగా గలవి తొలగిపోవుట. అది లక్షణముగా గల ధర్మము బ్రహ్మమే.

4. ప్రజాపతిః - సృష్టికర్త- రజోమయుడు కనుక

5. తామ్ - దానిని - కైవల్యావస్థను - ఏషోఽస్య పరమ ఆవన్దః ఏషా అస్య పరమా సంపత్" మొదలైన శ్రుతివాక్యములలో ప్రసిద్ధమైనదానిని; శుభాశుభే - ముక్తి, సంసారము అనువాని, నిదర్శకః - నిశ్చయముగా చూడగోరినవాడు; జ్ఞానతత్వపరః - జ్ఞానస్వరూపముగ ఆత్మతత్త్వమును విచారించుట అతి ముఖ్య కర్తవ్యముగా గలవాడు; స్యాత్ - కావలయును.

6. తత్ - అందు- తత్త్వవిచారము కర్తవ్యము కాగా; ఏవమ్ - చెప్పబోవు ప్రకారమును; జానీయాత్ - తెలియవలయును; అవ్యక్తమనగా ప్రధానము, పురుషుడనగా క్షేత్రజ్ఞుడు జీవుడు. మహత్తరమనగా ఈశ్వరుడు. ఇవియే వరుసగా ప్రధానము, క్షేత్రజ్ఞపతి, గణేశుడని శ్రుతియందు ప్రసిద్ధముగా నున్నవి.

7. పైని చెప్పిన మూడింటిలో మహత్తరమని చెప్పినదానిని; విశేషమ్ - విశేషమైనదిగా; క్లేశములు మొదలగునవి తాకజాలనిది కనుక విశిష్టమైనది అగు పరమాత్మనుగా; అవేక్షేత - చూడవలయును సాక్షాత్కరింపజేసి కొనవలయును; విశేషేణ - బాధ్యము, అబాధ్యము అను రెండు విపరీత లక్షణములతో - భావింపవలయునని అర్థము; ఆ విశేషమునే చెప్పుచున్నారు. ఉభౌ - ఆ రెండును, ప్రధానము క్షేత్రజ్ఞుడు - అను రెండును; ఆనాదులు, అనంతములు; అలిఙ్గా - మరియొక ప్రమాణమునకు విషయములు కానివి;

8. నిత్యౌ - మూఢునకు పరిహరింపరానివి; అవిచలములు, మహత్తులకంటె మహత్తులు - అను నీ లక్షణములు, క్షేత్రజ్ఞునకు ప్రకృతికి; సామాన్యమ్ - సమానధర్మము; కాని; అన్యత్ - మరియొకటి యగు, విశేషణమ్ - విశేషధర్మము - వ్యావర్తక లక్షణము - ఈవిధముగా తెలియదగును.

9. ప్రకృతికి సృజించు ధర్మము, గుణములుండుట అనునవి కలవు. కాని పురుషుడు - క్షేత్రజ్ఞుడు

ప్రసవధర్మము, గుణములు లేనివాడు- ఇది విపరీతలక్షణము.

10. ప్రకృతియొక్క వికారములు మహదాదులు, పురుషుడు వానిని చూచువాడే కాని, దేనిచేతను చూడబడువాడు కాడు. ఏలయన అతనికి గుణములతో సంపర్కము లేదు.

ఇట్లు ప్రధానము, క్షేత్రజ్ఞుడు అనువానికి సాధర్మ్యము, వైధర్మ్యమును - రెంటిని చెప్పి క్షేత్రజ్ఞునకు, ఈశ్వరునకునుగల సమాన ధర్మతను చెప్పుచున్నారు. అగ్రాహ్యౌ - ఏ ప్రమాణములకును పట్టుబడనివారు; ఎందువలననగా ఆ పురుషులిరువురు చిద్రూపులు; అలిఙ్గత్వాత్ లింగమనగా తెలియజేయునది గుణము మొదలగునది; కనుక అలింగులనగా ఆ తెలియజేయు లక్షణము లేనివారని భావము; అపంహతౌ - అత్యంతము వేరువేరుగా నుండువారు.

11. మఱి అలింగతగల జీవుడు, ఈశ్వరుడు అనువారికి లింగభేద ప్రయుక్తమగు భేద మెచ్చటిది - అను శంకకు ఆభేదము ఉపాధి ననుసరించి వచ్చినదే కాని నిజమునకు లేదని ప్రతిపాదించుచున్నారు.

సంయోగలక్షణోత్పత్తిః - సంయోగము - దృక్కు, దృశ్యము అనువాని సంబంధము (చూచునది, చూడబడునది) లక్షణమనగా తెలియజేయునది. ఉత్పత్తి - అనగా ఆవిర్భావ హేతువు. ఈ మూడును కలవాడు; కర్తా - కర్తకు బుద్ధియందు చిత్ప్రతిబింబమగుట లక్షణముగా చెప్పబడినది. బుద్ధియే చిత్పదార్థము ఛాయను పొంది కర్త్రియగుచున్నది. ఇక ఆరెంటి కంటె వేరుగా మరియొక కర్తతో పనియేమి? అని ఆశంకించి చెప్పుచున్నారు.

కర్మనిర్వృత్తిః - శాస్త్రీయములు, లౌకికములు నయిన కర్మముల నిష్పత్తి - పుట్టుక - దేనివలన కలుగునో; అదియే; కర్త. అదియే చేష్టలు చేయునది. నేను, అది మొదలగు సంజ్ఞలతో దానిని కీర్తించుచుందురు.

దీనిభావమిది - కర్త అని ఒకనిచేత నియోగింపబడువాడు ఒకడు కలవాడు. అతనికి విధినిషేధముల కట్టుబాటు కలదు. అతడు బుద్ధిస్వరూపము కాదు. ఏల యన బుద్ధి కట్టె, మట్టి అనువానితో సమానమై విధినిషేధముల కట్టుబాటు లేనిది. పురుషుడును కాడు - ఏలయన అతనికి కర్తృత్వము లేదు. అందువలన ప్రధానము, ఈశ్వరుడు అనువానికంటె వేరుగా 'కర్త' అనువాడు తప్పక యుండవలయును.

అట్టి కర్త ఏదియేది యెట్లెట్లు కరణములచేత - ఇంద్రియాది సాధనములచేత, విచేష్టతే - కర్మమును చేయునో ఆయావిధముగా అట్లట్లు ఆయా యోని కూర్చెడు కర్మముతో కూడినవాడై గ్రహింపబడును. అందువలన దృక్కు, దృశ్యము అనువాని సంయోగము సమానమే అయినను దృశ్యము యొక్క ఉపాధి స్వరూపమునందలి భేదమువలన కర్తృభేద మని యర్థము.

ఇట్లు కర్త వ్యవహారమును బట్టి మూడవవాడగును. అయినను పరమార్థమునకు దృక్కోటిలోనేవాడే కానీ దృశ్యకోటిలోనివాడు కాడని దృష్టాంతముఖముగా చెప్పుచున్నారు.

కర్ణుడు తాను కుంతి కుమారుడనుట ఎరుగనివాడై కౌంతేయుడెవడు?' అని ప్రశ్నించును. సూర్యుడు ప్రబోధింపగా 'నేను కౌంతేయుడను' అని పలుకును. ఇట్లే అజ్ఞుడు "బ్రహ్మమనగా నేమి?” అని ప్రశ్నించును. తత్త్వమెరిగినవాడు నేను బ్రహ్మమ నని యెరుగును. ఇట్లు ఒక్కటియే యగు వస్తువునందు ఉపాధి భేదమువలన జ్ఞానము, అజ్ఞానము అను భేదము ఏర్పడి విభిన్నములగు శబ్ద వ్యవహారములు కలుగుచున్నవి.

ఇట్లే దృశ్యములయందును ఇది, అది అని దగ్గరతనము, దూరము అనువానిచేత ఒకేదాని యందు వేర్వేరు వ్యవహారములు కలుగుచున్నవి. ఈ విధముగనే జీవుడు, ఈశుడు అను వాని వ్యవహారము.

12. అవునయ్యా! తేల్చి నిర్ణయించు ప్రమాణము లేని కారణమువలన కర్త దృశ్యకోటిలోనిదే ఏల కారాదు - అని శంకించి చెప్పుచున్నారు. వస్త్రైః - వస్త్రముల వలె కప్పియుంచెడు; త్రిభిః -స్థూలసూక్ష్మ కారణములను మూడింటితో; సంవృతః - కప్పబడియున్నాడు.

తలపాగకలవాడు తలపాగకంటె వేరైనవాడే అయినట్లు దేహి - జీవుడు సత్త్వరజస్తమో గుణముల కంటె వేరైన వాడే యగును. అద్దములో కానవచ్చెడు ముఖము నిజమునకు అద్దములోపల నుండునది కాని యట్లు దేహమునందున్నట్లు తెలియవచ్చు జీవుడు దేహము కంటె వేరైనవాడే యగుచున్నాడు.

13. చతుష్టయమ్ - పురుషుడు ప్రధానము అనువాని సాధర్మ్యము, వైధర్మ్యము అనునవి రెండు, జీవుడు, ఈశ్వరుడు అనువారి సాధర్మ్య వైధర్మ్యములు రెండు మొత్తము నాలుగు; ఏతైః, హేతుభిః - వెనుక చెప్పిన ఆద్యంతములు లేకుండుట, చిజ్జడత్వము, అసంహతత్వము, కర్తృత్వము అను నాలుగు కారణముల చేత; ఆవృతమ్ - ఆవరింపబడిన దైనను - దీనిని నేను చక్కగా వ్యాఖ్యానించితినని భావము.

14. ఈ నాలిగింటిని తెలిసికొని చేయవలసినదేమో చెప్పుచున్నారు. దివ్యామ్ - దివ్యమగు హృదయాకాశమునందు - బ్రహ్మమునందు - ఏర్పడినదగు; శ్రియమ్ - సంపదను; వర్ష్మవాన్ - దేహము కలవాడు; శారీరైః - శరీరముచేత నిర్వర్తింపదగిన; నియమైః - శౌచము, సంతోషము, తపస్సు, స్వాధ్యాయము, ఈశ్వరప్రణిధానము అను పేర్లుగల వానితో; విష్కల్మషమ్ - కలుషము కాని " కామములేని అని భావము, తపః - యోగమును; చేయవలయును.

15. తపపా - యోగముచేత యోగబలముచేత అని అర్థము; అన్తర్భూతేన - లోపలనున్నట్టి; అంతే కాని సమిధలు, దర్భలు, నెయ్యి, పాలు, మొదలైన వెలుపలి వస్తువులతో సాధ్యమగుదానితో కాదనిభావము. భాస్వతా - చైతన్యప్రకాశముగల; తపసా - తపస్సుతో; దివి - హృదయాకాశమునందు; సూర్యాదికము కూడ యోగము చేతనే ప్రకాశించుచున్నదని భావము. శ్రుతియు "ఈ పై ఆకాశమెంతటిదో హృదయములోపలి ఆకాశము కూడ అంతటిదే, ఇందు ద్యావాపృథివులు రెండును కలిసియున్నవి. అగ్ని, వాయువు, సూర్యుడు, చంద్రుడు ఇందును ఉన్నారు" అని చెప్పుచున్నది. అంతయు దానిలోపల నున్నట్టిదే అనియు తెలియుచున్నది. అందువలననే యోగులకు దూరముగా నున్నట్టివాని సాక్షాత్కారము కలుగుట అనునది సరిపడుచున్నది.

16. ప్రశాశః - వికసనము - ఫలమని యర్థము; తపసః - యోగముయొక్క; సంశబ్దితమ్ - “యోగినస్తం ప్రపశ్యన్తి భగవన్తం సవాతనమ్” - 'యోగులు ఆసనాతనుడగు భగవంతుని చక్కగా దర్శింతురు' - ఆని యిట్లు అంతట చక్కగా ప్రఖ్యాతమైన జ్ఞానమునకు హేతువు కనుక దాని; స్వలక్షణమ్ - అసాధారణరూపము; రజస్తమోఘ్నమ్ - ప్రవృత్తిని, ఆవరణమును నశింపజేయునది; కర్మ - వైరాగ్యపూర్వకముగా వేదాంతశ్రవణము చేయుట అను కర్మము

17. తపో విశేషముల నిందు చెప్పుచున్నారు.

19. వైమనస్యమ్ - వైరాగ్యము; విషయే - శబ్దము మొదలగు ఇంద్రియార్థమునందు; కరణాని - ఇంద్రియములు; అస్య - యోగ్యత కల గృహస్థులు తినగా మిగిలిన అన్నమును తినువాని; తన్మాత్రమ్ - బ్రదుకుటకు కావలసిన ఆహారమును మాత్రమే కాని ధనము మొదలగుదానిని శిష్యులనుండియు గ్రహింపరాదని భావము.

20. ఆ జ్ఞానమును అంతకాలమున బలాతిశయమువలన చేయవలయునని - పైని చెప్పిన సాధన సంపత్తిలేనపుడును మోక్షము పొందుటలో వేరొక ఉపాయము కలదని చెప్పుచున్నారు.

ఇందలి ఆశయ మిది - ఆదిపర్వమున దేవతలు విష్ణువుననుగ్రహము చేత అమృతమును పొందిరి. రాహువు మాత్రము వంచనతో అమృతము పొందగోరినవాడై దేవతల పంక్తిలో కూరుచుండి దేహము రెండుగానగుటతోడనే దానిని పొందెనను ఉపాఖ్యానము కలదు. అందు అఖ్యాయికలకు స్వార్థమున తాత్పర్యము లేదు. కావున అందు కవి చెప్పదలచిన అర్థమేదియో ఊహించి సాధింపవలయును. ఆది యేమనగా - ఇంతకుముందు చెప్పిన సాధనముల ననుష్ఠించుటవలన సాత్త్వికులు ముక్తిని పొందువారగుదురు. సాత్వికతలేనివాడును మోక్షక్షేత్రమున మరణకాలమున ముక్తిని పొందును - అనునది. అట్లే అశ్వమేధ పర్వమున సంవర్తమరుత్తుల ఉపాఖ్యానమున కాశిలో నివసించుచున్న సంవర్తునకు శివదర్శనము చేత శివదర్శనము కాలేదనుట సూచింపబడినది. అందుచేత కాశిలో మరణించిన వానికి శివత్వము అనుటచేత శివప్రతిమవలె అతని శరీరమునకు లింగత్వము సూచింపబడుచున్నది.

అట్లే ఇక్కడ కూడ బలోత్కర్షమువలన అంతకాలమున జ్ఞానమును చేయవలయునని చెప్పిరి. ఈ మొత్తము వాక్యసందర్భమువలన - ఇందు ప్రాణికి ప్రాణములు లేచిపోవు సమయమున రుద్రుడు తారకమగు బ్రహ్మమును ఉపదేశించెను. దానితో నతడు అమృతుడై మోక్షము పొందినవాడగును. అందువలన అవిముక్తమునే (కాశిని అవిముక్త క్షేత్రమందురు) అంటిపెట్టుకొనియుండవలయును. అవిముక్తమును విడువరాదు అని ఈ శ్రుతికి అర్ధము. కాశిలో మరణించుచున్నవానికి రుద్రునిముఖము వలన తారకోపదేశప్రాప్తిచేత ముక్తి కలుగునను విషయము అన్ని పురాణములందును ఘంటాపథముగా చెప్పబడినది. అదియే యిందు సూచింపబడినదని తెలియవచ్చుచున్నది. బలోత్కర్షమువలన ననగా అతిగాఢమగు ప్రయత్నముచేత కాశిలో ఉండుటవలన - ముక్తి కలుగునని భావము. అన్తకాలమున జ్ఞానమును చేయవలయుననగా ఈశ్వరుని ఉపదేశమువలన సంపాదింపవలయునని భావము.

21. ఇట్లు మోక్షమున మరియొక సాధనమును చెప్పి తప్పనిసరిగా సాధించవలసిన దానిని కూడ చెప్పుచున్నారు.

ఆయందేహీ - ఈ దేహి; రజోవర్జ్యః - బాహ్యములగు ఇంద్రియముల ప్రవృత్తి లేనివాడైనను; సమాధియందు పూర్తిగా వదలివేయబడిన స్థూలదేహము కలవాడైనను; దేహవాన్ - దేహము కలవాడయి; శబ్దవత్ - శబ్దము మొదలగునవి కల కార్యమగు సూక్ష్మశరీరమును; చరేత్ - అనుసరించి తిరుగు చుండవలయును;

ఇక; కార్యైః - కార్యములచేత, అవ్యాహతమతిః - దెబ్బతినని బుద్ధి కలవాడు; వైరాగ్యాత్ - సూక్ష్మభోగములయందును స్పృహ లేనివాడై; ప్రకృతౌ - ప్రకృతియందు; స్థితః - లీనుడై యుండును. అంతేకాని పరమాత్మను పొందడని భావము.

దీనిభాన మిది; స్థూలసూక్ష్మకారణదేహములు మూడింటితో విడివడినవాడై యోగి అప్పటికప్పుడు మోక్షము ననుభవించును. స్థూలదేహము మాత్రము వదలినవాడు విదేహుడగును. స్థూలసూక్ష్మములు రెండును వదలినవాడు ప్రకృతిలయుడగును. ఈ చివరివారిద్దరు సుషుప్తిలో ఉన్నవారివలె తరువాతి కక్ష్యలోనికి ప్రవేశింపగోరువారగుచు నడుమ లయముతో దెబ్బతిన్నవారై నిర్వికల్పమగు పదము ననుభవించు వారి వలె నుందురు. అందువలననే వారికి అసంప్రజ్ఞాతము సంసారకారణమగును. యోగ సూత్రములందును అదియే చెప్పబడినది. “భవప్రత్యయో విదేహ ప్రకృతిలయానామ్” - ‘విదేహముక్తి ప్రకృతిలయము పొందినవారికి మరల సంసారము కలుగును’ అని భావము.

22. ఆ దేహాత్ - దేహముపడి పోవుట చివరిహద్దుగా; అప్రమాదాత్ - శ్రద్ధలేకపోవుట మొదలగునవి లేని కారణము వలన; దేహాన్తాత్ - దేహములగు స్థూల సూక్ష్మకారణములు రూపుమాసి పోగా; విప్రముచ్యతే - విశేషముగా - అప్పటికప్పుడు ముక్తిపొందును (యోగి). వెనుకటి వారిద్దరు క్రమముక్తి పొందువారని చెప్పుచున్నారు; హేతుయుక్తః - ఇచట హేతువనగా మూలాజ్ఞానము - దానితో కూడినదై; భూతానామ్ - తక్కిన ప్రాణులకు; కర్మము నశింపకుండుట - దానివలన పుట్టుక; చావు అనునవి కలుగుచుండును.

23. పరప్రత్యయసర్గే - పరమనగా శుద్ధబ్రహ్మము, ప్రత్యయమనగా సాక్షాత్కరించుట, సర్గము - ఉదయము - శుద్ధబ్రహ్మము అనుభవమునకు వచ్చుట ప్రారంభముకాగా - అని అర్థము; నియతిః - కట్టి పడవేయు ధర్మాధర్మములు, న, అనువర్తతే - అనుసరించిరాదు. శుద్ధబ్రహ్మతత్త్వము నెరిగినవానికి పూర్వతాపము నశించును. రాబోవు దాని అంటు సొంటులుండవు కనుక ముక్తి కలుగునని తాత్పర్యము; పరప్రత్యయము కలుగనిచో సంసారమనెడు అనర్థముతో యోగము తప్పదని చెప్పుచున్నారు.

యే - ఎవరు; విపర్యయమ్ - తారుమారు స్థితిని - ఆత్మకాని ప్రకృతి మొదలుకొని దేహము అంతముగా గల వానియందు ఒక్కొక్క దానియందో, సముదాయమునందో ఆత్మబుద్ధిని పెట్టుకొని; ఆనతే - ఉందురేని; భావాన్తప్రభవప్రజ్ఞాః - భావములైన మహత్తు మొదలగువాని - అంతము - నాశము, ప్రభవము - పుట్టుక అనువానియందు ప్రజ్ఞకలవారు; భవన్తి - అగుదురు. బ్రహ్మముకాని దాని యందు బ్రహ్మభావన చేయువారికి మోక్షమను మాటకూడ లేదని భావము.

24. ధృత్యా - ధీరతతో - అనగా ఆసనము మొదలగు యోగాంగములనుండి ఏమాత్రము జారుపాటులేని స్థితితో; దేహాన్ - దేహములను; ధారయన్తః - ధరించుచున్నవారై; బుద్ధిసంక్షిప్తచేతసః - బుద్ధిచేత విషయములనుండి వెనుకకు మరలించుకొనినచేతస్సుకలవారై; ఇంద్రియములతగులము లేకుండచేసికొనినవారు అనిభావము; స్థానేభ్యః - ఇంద్రియముల స్థానములగు కనుగ్రుడ్లు మొదలగువాని నుండి; ధ్వంసమానాః - జారిపోవుచున్నవారై - అన్నమయ కోశమును వదలిన వారు - అని భావము; సూక్ష్మత్వాత్ - అన్నమయ కోశముకంటెను సూక్ష్మ స్వరూపము కలవియగుటవలన; (సూక్ష్మత వస్తుతత్త్వమును బట్టికాదు) తాన్ - ప్రాణములు, ఇంద్రియములు మొదలగు వానిని; ఉపాసతే ఆత్మయందే నిశ్చలముగా చింతించుచుందురు. వేరొక పురాణమునందును ఇట్లే చెప్పియున్నారు -

“దశ మవ్వంతరాణీవా తిష్ఠన్తీన్ద్రియ చిత్తకాః

భౌతికాస్తు శతం పూర్ణం సహస్రం త్వాభిమానికాః

బౌద్ధా దశసహస్రం తు తిష్ఠన్త్యవ్యక్తచిత్తకాః

పురుషం నిర్గుణం ప్రాస్య కాలపంఖ్యా న విద్యతే” ఇతి

'ఇంద్రియచింతకులు పదిమన్వంతరములు ఇందు ఉందురు. భౌతికులు - నిండు మారు మన్వం తరములు, ఆభిమానికులు వేయిమన్వంతరములు, బుద్ధివిశిష్టులు బాధలు లేనివారై పదివేల మన్వంతరములు, అవ్యక్తచింతకులు నిండు నూరువేల మన్వంతరములు, బ్రహ్మలోకమున ఉందురు. నిర్గుణుడైన పురుషుని పొందిన వారికి కాలపరిగణనము లేదు.' వారందరు బ్రహ్మలోకమున ఉందురని భావము.

25. యథాగమమ్ - వేదముననుసరించుటను; అతిక్రమింపక ఆ ఆగమము ఈ విధమైనది.

"ఇన్ద్రియేభ్యః పరా హ్యర్థా అర్థేభ్యశ్చ పరం మనః,

మనసస్తు పరా బుద్ధిః బుద్ధే రాత్మామహాన్ పరః,

మహతః పద మవ్యక్త మవ్యక్తా త్పురుషః పరః

పురుషాన్నపరం కిఞ్చిత్ సా కాష్ఠా సా పరాగతిః

ఇట్లు ఈ మంత్రవాక్యములనుబట్టి దానికంటెను దానికంటెను పరమమైన స్థానమును; గత్వా - చేరుకొని; ఆ పరకాష్ఠ నందుకొనినపుడు; బుద్ధ్యా - ధీ వృత్తితో; స్వయముగా; బుద్ధ్యతే - పరమకాష్ఠాస్వరూపమగు దేహాంతమును ఎరుగును. దీనిచేత అవ్యక్తము కంటె పురుషుడు పరుడు ఆమచోట ప్రతికి సంబంధించిన అవ్యక్తపదము దేహమునే బోధించునది యగును కాని సాంఖ్యులుచెప్పెడు అవ్యక్తపరము కాదని తెలియుచున్నది. అట్టి; దేహాంతమ్ - దేహాంతమును; కశ్చిత్ - ఒకానొక; భావితాత్మా - యోగముచేత శోధితమైన బుద్ధికలవాడు; అన్వాస్తే- శాస్త్రమును, ఆచార్యుని ఉపదేశమును చక్కగా ఒంటబట్టించుకొన్నవాడై; నిరాశ్రయమ్ - ఆశ్రయము మరియొకటి లేకుండ ఉండును.

26. ధారణయా - ధారణకు- పట్టినిలుపుకొనుటకు విషయమైన మూర్తబ్రహ్మము కృష్ణుడు మొదలగు స్వరూపముతో కూడిన ఆత్మను ఒకడు ఉపాసించును. ఆది తాదాత్మ్యసంబంధముతోడనో, సేవ్యసేవకభావముతోడనో నిబద్ధమై యుండు ఆత్మ స్వరూపము. దానిని ఉపాసించును. కేచిత్ - కొందరు; సతః - సత్పదార్థమును - ఆవిద్యాశబలమైన దానిని; ఉపాసతే - ఉపాసింతురు; ఇతరులు

పరమ్ - శబలబ్రహ్మముకంటె మించినదానిని; విద్యుత్సంశబ్దితావ్యయమ్ - ఆబ్రహ్మము మెరుపువలె ఒక్కసారి పట్టశక్యము కాని కాంతులతో వెలుగొందును - "సకృద్విభాతో హ్యేష బ్రహ్మలోకః" - ఈ బ్రహ్మలోకము ఒక్కమారు వెలుగొందును' అని శ్రుతియు చెప్పుచున్నది. కనుక విద్యుత్తు (మెరుపు) వంటిది కనుక విద్యుత్తు అనుపేరు పొందినట్టిది. ఇది “కేనేషితమ్” ఆను ఉపనిషద్వాక్యమునందు ప్రసిద్ధమైనది. అక్షరమ్ - ఎట్టి పరిణామములు లేనిది - అట్టి దానిని ఇతరులు ఉపాసింతురు.

అయ్యా! ఇది పైని చెప్పిన 'దేహాంతము' అనుదానిలో గతార్థము కాదా?

అగును. కానీ అచట జ్ఞేయస్వరూపముగా చెప్పిరి. ఇచట ఉపాస్యస్వరూపముగా చెప్పుచున్నారు. ఇంతకు ఈ రెంటికి భేదమేమి?

మొదటిదానియందు శ్రవణము మొదలగు సోపాన పరంపర ద్వారా మీదపడి ఉన్న అనాత్మతత్త్వమును పోగొట్టుటచేత ఆత్మతత్త్వమును పొందుట ఉన్నది. (సర్పముకాదని తెలిసిన వెంటనే త్రాడు అని తెలియవచ్చిన విధముగా) ఈ రెండవదాని యందన్ననో మూల ప్రమాణము లేకున్నను నీచేతియందు పంచరత్నములున్నవి. అని ఒక మహానుభావుడు పలుకగా ఆది 'సత్యమైనట్లు, నీవే బ్రహ్మము అను గురువాక్యమును బట్టి, విశ్వాసము మాత్రముతో ప్రవర్తించువాడు తన బ్రహ్మభావమును గాఢముగా తలపోయుచు అనుభవించును. ఆ యీ ఉపాసన రత్నములను దర్శించిన సంవాదిభ్రమమువలె, బ్రహ్మసాక్షాత్కారమే ఫలముగా గలది యగుచున్నది.

27. తపసా - ఏమాత్రము ఎడతెగని ఉపాసనచేత; అంతకాలే - తుదిసమయమున; ఉపాసన్తే- బ్రహ్మమును పొందుదురు; ‘‘అసగతౌ” అనుధాతురూపమియ్యది; ఏతే - ఈ అయిదు విధములవారును; పరమాం గతిమ్ - పరమగతిని; క్రమముగానో, అప్పటికప్పుడో; గచ్ఛన్తి - పొందుదురు.

28. తేషామ్ - ఉపాధితో కూడిన బ్రహ్మము కలవారి; విశేషణమ్ - వ్యావర్తకలక్షణమును; అనేక్షేత్ - హేయమైనదిగా చూడవలయును; కల్పతరువను గ్రంథమున ఇట్లు చెప్పియున్నారు.

‘‘నిర్విశేషం పరంబ్రహ్మ సాక్షాత్కర్తు మునీశ్వరాః,

యేమన్దా స్తేఽమ కంప్యన్తే స విశేష నిరూపణైః

స్థిరీకృతే మన స్యేషాం స గుణబ్రహ్మ చిన్తనాత్,

తదేవావిర్భవేత్ సాక్షా దహేతోపాధి కల్పనమ్.”

'ఎట్టి విశేషములు లేని పరబ్రహ్మమును సాక్షాత్కరింపజేసికొను శక్తి చాలని మందులకొరకు జాలితలచి సవిశేషమగు నిరూపణలతో (సగుణస్వరూపముతో) వివరించియున్నారు. అట్టి సగుణబ్రహ్మమును చింతించుటవలన వారిమనస్సులో ఆభావము స్థిరపడగా ఉపాధులు లేనిబ్రహ్మభావము వారి హృదయములలో మెల్లగా సాక్షాత్కరించును.

'దేహాన్తమ్' - అవ్యక్తము లయమగు ఆధారభూమి - అనగా అవ్యక్తమనియే భావము; అది; పరమమ్ - చిట్టచివరి విశేషణము; దానికంటె మరియొకటి ధ్యానింపదగినది లేదని భావము. 'విముక్తమ్ ఆపరిగ్రహమ్' అనునది వేరొకవాక్యభాగము

విముక్తమ్ - స్థూలదేహము మొదలగు అధ్యాసలులేనివాడు; అపరిగ్రహమ్ - పరిగ్రహము లేనివాడు ఆగు సంన్యాసి

29. ధారణాసక్త మానసమ్ - ధారణయందు లగ్నమైన మనస్సు కలవాడు; అయిన యోగిని; అన్తరిక్షాత్ - హార్దాకాశము హృదయసంబంధమైన ఆకాశము మొదలుకొని; అన్యతరమ్ - ఇతరునిగా; ఈశుడనియో, సూత్రాత్ముడనియో; విద్యాత్ - తెలిసికొనవలయును. ఏ కొంచెమైనను శ్రుతివిహితమగు ఉపాసనలతోకూడి యున్నవారును మానవదేహమునుండి విముక్తి పొందుదురని భావము.

30. అటునుండి మెల్లమెల్లగా పైకి ఎక్కు పద్ధతితో పరమగతికి చేరుకొందురు. ఏకాయనమ్ - ఏకము అనగా బ్రహ్మము, అదియే అయనము - ప్రాప్తిస్థానము దేనియందు కలదో ఆ ధర్మమును గూర్చి వేదతత్త్వమును తెలిసినవారు చెప్పుదురని భావము.

31. కషాయవర్జితమ్ - కషాయమనగా దోషము - రాగము మొదలగు దోషములు లేని; అచలమ్ - శాస్త్రసంబంధమైన పరోక్ష జ్ఞానముకూడ ఎవరికి కలుగునో వారును; యథా బలమ్ - వారి వారికి కలిగిన వైరాగ్యము నందలి తీవ్రతను బట్టి; ముచ్యన్తే - ముక్తి పొందెదరు - అని తాత్పర్యము.

32. భగవన్తమ్ - అన్ని విధములగు ఐశ్వర్యము కలవానిని;

33. ఆత్మస్థమ్ - అయిదుకోశముల లోపలనున్నవానిని;

34. సంక్షేపముగా జ్ఞేయమేది, హేయమేది అనుదానిని చెప్పుచున్నారు. అస్తి, చ, నాస్తిచ, త్రాటియందలి పామువలె ఈ జగత్తు భ్రమపడినవారికి కలదు; భ్రమలేని వారికి లేదు. ఇది యిట్లు అనిర్వచనీయము.

జగత్తుమిథ్య అనుభావము తెలియదగినది. భోగములయందలి తృష్ణ విడువదగినది. అని తాత్పర్యము

37. తృష్ణను - భోగములయందలి అతిదాహమును వదలివేయుటకు ఉపాయమును చెప్పుచున్నారు; వికారమనగా కార్యము - ఏర్పడినజగత్తును; ప్రకృతిమ్ - దీని నిట్లు చేసిన కారణరూపమైన - ప్రకృతిని; పనాతనమ్, పురుషమ్ - శుద్ధమగుబ్రహ్మతత్వమును చక్కగా తెలిసినవాడు తృష్ణవదలినవాడగును; ముక్తి పొందును.

38. ప్రకాశమ్ - స్పష్టముగా; అమృతమ్ - మోక్షసాధనమును.

సప్తదశాధిక ద్విశతతమోఽధ్యాయః

217

వార్ష్ణే యాధ్యాత్మ కథనము

218

అష్టాదశాధిక ద్విశతతమోఽధ్యాయః

వెనుక పురుషునకు ప్రకృతికి గల వైధర్మ్యమును గూర్చి చెప్పియున్నారు. దానిని వివరించుటకై పంచశిఖవాక్యము గల రెండధ్యాయముల గ్రంథభాగమును ప్రారంభించుచున్నారు.

1. అందు తృష్ణను వదలుట ముఖ్యమైన ముక్తి సాధనము. ఆది రాజులకు సులభము కాదు-అని తలచుచు 'మిథిల తగులబడుచుండగా నాకేదియు తగులబడదు.' అను జనకవాక్యమును తనభావమునకు విరుద్ధమైన దానిని గుర్తునకు తెచ్చుకొనుచు జనకుని ప్రవృత్తిని గూర్చి ధర్మరాజు ఆడుగుచున్నాడు.

2. మహత్సుఖమ్ - మోక్షమును

3. జనకః - జనకవంశమువాడు; జనదేవః - అది అతనిపేరు; ఔర్ధ్వ దైహికధర్మాణామ్ - దేహముకంటె పైనున్నది అనగా శరీరములేని బ్రహ్మము, దానిని పొందించునట్టి ధర్మములు - ఔర్ధ్వ దైహిక ధర్మములు, వాని; విచిన్తనే విశేషమగుభావనయందు; యుక్తః - గట్టిశ్రద్ధకలవాడై; ఆసీత్ - ఉండెను;

4. ధర్మాన్ - ఉపాసనామార్గములను;

5. అందు కొందరు పాషండులు దేహనాశనమువలన ఆత్మనాశమగుటను ఇష్టపడుదురు; మరికొందరు దేహమునాశనమే లేదందురు; అందు మొదటివారు జగద్వైచిత్రి సరిపడకుండుటను, రెండవపక్షమువారు ప్రత్యక్ష విరోధమును ఊహించుచున్నవారు. తేషామ్ - అట్టివారిలో; ప్రేత్యభావే - చనిపోయినతరువాత ఉనికిని; ప్రేత్యజాతౌ - చనిపోయిన తరువాత మరల జన్మమును పొందుట అనువిషయమునందు చేసెడు, వినిశ్చయే నిర్ణయమునందు; భూయిష్ఠం - మిక్కిలిగా; న తుష్యతి - తృప్తి పడకుండెను; ఏలయనగా - ఆగమస్థః - ఆగమభావములందు జ్ఞానముకలవాడు కనుక

అందు తార్కికులు విభువులైన ఆత్మలకు పూర్వదేహత్యాగము మరణమనియు, అపూర్వమగు దేహము, ఇంద్రియములు అనువాని సంబంధము జన్మమనియు వినిశ్చయము కలవారు. సాంఖ్యులు ఆత్మలును, కరణములును విభువులే అరణులయందు అగ్నివలె అందందు వృత్తి లభించుట జన్మమనియు, అది నశించుట మృత్యువనియు చెప్పుదురు. అట్లే కర్తయు, భోక్తయు, విభువును ఆత్మలని తార్కికుల భావన. సాంఖ్యులు ఆత్మ భోక్తయే కాని కర్త కాదందురు. ఈ రెండును స్థూలముగా పాషండభావములు కావు కనుక జనకునకు అత్యంతము త్రోసివేయదగనివే అయినను వానియందు పూర్తిగా తృప్తి కలుగలేదు - అనువర్ణమును ‘భూయిష్ఠం’ అనుపదము చెప్పుచున్నది. ఏల యన అవి ఆగమ విరుద్ధములుగా నున్నవి. ఆగమము వెనుకటి దేహము నశించుటయు, మరియొక దేహము కలుగుటయు కలవంటిదని చెప్పుచున్నది. అట్లే ఆత్మ కర్త, భోక్త కాదనియు ఒక్కడనియును ప్రకటించుచున్నది.

6. కాపిలేయః - కపిల అను వనితయొక్క కుమారుడు; పరిధావన్ - ఒకచోట నివాసము చేయక - అని భావము;

7. సుపర్యవసితార్థః - చక్కగా నిశ్చయించిన ప్రయోజనము కలవాడు

8. కామైః, అనావృతమ్ - కామములు అతనిని పైకొనలేదని భావము, నృషు, సుఖమ్, అన్విఛ్ఛన్తమ్ - నరులయందు శాశ్వతమగు సుఖమును నెలకొల్పవలయునను కోరిక కలవాడగుచు;

9. కపిలుడు ఈ పంచశిఖుని రూపముతో - అతని ప్రశిష్యుడగుటవలన అతని రూపముతో సమానరూపము కలవాడగుచు అందరను ఆశ్చర్యపరచె నని భావము.

10. పఞ్చస్రోతసి - అయిదు కాలువలుగల మనస్సు అనెడు చోట; మానసమగు సత్రయాగమును చేసెనని భావము;

11. యత్ర - అతని సమీపమున - అని భావము; కాపిలమ్ - కపిలమతముననుసరించువారి; మణ్డలమ్ - మునుల సముదాయము; పఞ్చస్రోతసి, - అయిదు ప్రవాహములు - ఇంద్రియవిషయములనెడు కాలువలుగల మనస్సునందు; నిష్ణాతః - ఊహ, అపోహల కౌశలము కలవాడు; పఞ్చరాత్ర విశారదః పంచరాత్రమనునది విష్ణువును పొందించు ఒక యాగము. “పురుషోహ వై వారాయణోఽ కామయత అత్యతిస్థేయం సర్వాణి భూతాని అహమేవేదం సర్వం స్యామితి. స ఏవం పంచరాత్రం పురుషమేధం యజ్ఞక్రతు మపశ్యత్' - 'పురుషుడైన నారాయణుడు, నేను ఈ సర్వభూతములను ఆక్రమించియుండెదను. నేనే సర్వము నగుదును. అని అయిదురాత్రుల పురుషమేధమను యజ్ఞక్రతువును దర్శించెను' అని శతపథబ్రాహ్మణమున ప్రసిద్ధమైన యాగము. అందు విశారదుడు. దానికి సంబంధించిన సర్వకర్మములను అనుష్ఠిచినవాడని భావము. పఞ్చజ్ఞః - అన్నమయ, ప్రాణమయ, మనోమయ, విజ్ఞానమయ, ఆనందమయములనెడు అయిదు కోశములను, ఒకదాని కొకటి ఆత్మకంటె వేరుగానున్న వానిని చక్కగా తెలిసికొన్నవాడు. అందువలననే పంచకృత్ - వానికి సంబంధించిన అయిదు ఉపాసనలను చేయువాడు. “భృగుర్వైవారుణిః” అను వాక్యముతో ప్రారంభమై “సతపస్తప్త్యా అన్నం బ్రహ్మేతి వ్యజానాత్” అనువిధముగా విహితములైన అయిదు ఉపాసనలను - అన్న, ప్రాణ, మనో, విజ్ఞాన, ఆనందరూపములను, చేయువాడు; పఞ్చగుణః - “శాన్తో దాన్త ఉపరత స్తితిక్షు స్సమాహితో భూత్వాఽఽత్మన్యే నాత్మానం పశ్యతి’’- “శాంతుడు, దాంతుడు, ఉపరతుడు, తితిక్షువు, సమాహితుడు నై ఆత్మయందే ఆత్మను చూచును' - అనుదానిని బట్టి ఆ అయిదు గుణములు కలవాడు; పఞ్చశిఖః - “బ్రహ్మవిద్ బ్రహ్మైవ భవతి” - 'బ్రహ్మవేత్త బ్రహ్మమే యగును' - అను శ్రుతి ననుసరించి ఆ అయిదు కోశములను దాటుటవలన శిఖవలె నుండునది బ్రహ్మము. దాని నెరిగినవాడగుటవలన మునియు పఞ్చశిఖుడు

ఒక ఆక్షేపము; అయిదింటిని చేయువాడు ఆరవదాని నెరిగిన వాడగుట యెట్లు? అన్నచో వినుము. అన్నమయమగు వికారమును ఉపాసించి దాని ప్రకృతి అయిన అన్నమును విరాట్టుగా పొందును. ఇట్లు ప్రాణ, మనో, విజ్ఞానముల ఉపాసనచేసి మాయచేత వికారము పొందని ఆనందమును

ఆనందమను పేరుగల దానినిగా ఉపాసించి వికారము లేని ఆనందమును పొందును - అని యీ

విధముగా అయిదే ఉపాసనలు. ఆరవదాని జ్ఞానముకొరకు విడిగా ఆరవ ఉపాసన చెప్పవలసిన అవసరములేదు. అది అయిదవ ఉపాసన యొక్క ఫలమే కదా! - దానినే చెప్పుచున్నారు. పురుషావస్థమ్ - పురుషములనగా ఇచట అన్నమయాదులు. అవస్థయనగా బాధింపబడిన రూపములతో ఇతనియందు నిలిచియుండును అను నర్థమున పురుషావస్థము. అన్నమయాదికోశములయిదును బ్రహ్మమునందు రూపుమాసిపోవును. కనుక బ్రహ్మము పురుషావస్థమని భావము.

అందువలననే తలమొదలగు అవయవములు లేని కారణమున అవ్యక్తము. దీనిని బాధించునది మరియొకటి లేదు కనుక పరమార్థము - అట్టిదానిని పంచశిఖుడు కపిలానుయాయులకు బోధించెనని తాత్పర్యము.

13. ఇష్టసశ్రేణ - యజింపబడిన సత్రయాగము చేత - ఆత్మయజ్ఞము కారణముగా అని భావము;

సంపృష్టః - చక్కని ప్రశ్నకలవాడై, ఆత్మజ్ఞానముకొరకు ప్రశ్నించినవాడని భావము; వ్యక్తిమ్ - స్పష్టతను; దేవదర్శనః - దివ్యదృష్టికలవాడు

14. సాంఖ్యుల అభిప్రాయమైన గుణపురుషాంతరజ్ఞానమువలననే కైవల్యము, ప్రధానము జగత్తునకు ఉపాదానము అనుభావము నిట నిరసించుచున్నారు. అక్షరమే జగత్తునకు ఉపాదానముగా నానారూపములను ధరించుచున్నది. అంతేకాని క్షరమైన ప్రధానము కాదు. అవ్యయమ్ - బ్రహ్మమునే; ప్రతిపేదే - తెలిసికొనెను. అంతేకాని గుణపురుషాంతరుని కాదు.

17. ఇక్కడ 'భగవాన్' అనుపదము మార్కండేయునో, సనత్కుమారునో తెలియజేయును.

18. సామాన్యమ్ - ఆచార్యులందరియందును సమానమగు బుద్ధి కలవానినిగా

19. అభిసంకర్తః - మిక్కిలి భక్తికలవాడు.

20. పరమకల్యాయ - మిక్కిలి సమర్థుడగు; సాంఖ్యే - ఉపనిషత్కాండమున; అభిధీయతే - అపూర్వమని చెప్పబడినది, అంతేకాని యుక్తి బలముతో గుంజుకొని వచ్చినది కాదని భావము.

21. జాతి అనగా జన్మము, అది దుఃఖమును కలిగించునది అనుట జాతినిర్వేదము; కర్మమనగా యాగాదికము. అదియు దుఃఖమును కలిగించునదియే అనుట కర్మనిర్వేదము. సర్వనిర్వేదమనగా బ్రహ్మలోకము తుదిగాగల సర్వమును దుఃఖమయమే అనుట; దీనిని చెప్పుట అనగా హేతుయుక్తముగా నిరూపించుట. ఇవన్నియు దుఃఖరూపములు, దోషయుక్తములు, నశించునవి అనుదానిని వివరించి చెప్పెనని తాత్పర్యము.

22. తంమోహమ్ అబ్రవీత్ - ఆమోహమును గూర్చి చెప్పెనని పూర్వ శ్లోకముతో అన్వయము; యదర్థమ్ - ఏదేని ప్రయోజనము కర్మమో; దేని ఫలమును లోకము కాంక్షించునో, ఏది - అనాశ్వాసికమ్ - నమ్మశక్యము కానిదో; ముత్యపుచిప్పలో వెండిని వలె లేని విషయమును చూపుటవలన నమ్మవలవి కానిదని భావము; వినాశి - నశించునది; చలమ్ - నియతమైన కాల ప్రమాణము లేనిది; అధ్రువమ్ సత్పదార్థమా, అసత్తా అని నిర్ణయించుటకు సాధ్యము కానిది;

23. అది కాని దానియందు ఆబుద్ధి ఉండుట అను లక్షణము గల మోహమును వివరించుటకై లోకాయతుల మతమును తెలుపుచున్నారు. వారు - పృథివికి, జలములకు, అగ్నికి, వాయువునకు సంబంధించిన పరమాణువులు, స్వరము, స్నేహము, వేడి, వీచుట అనుస్వభావములు కలవియై తమంతతామే దేహము మొదలగు ఆకారముతో కూడియున్నవై మదశక్తివలె దేహమున చైతన్యమును పుట్టించుచున్నవి. కుండమొదలగు వానియందు కాదు. ఇది యంతయు స్వభావమువలన జరుగుచున్నది - అందురు. మరియు ఉన్న ఆత్మము లేదందురు. లేని దేహమును ఉన్నదందురు. దానినే యిచట వివరించుచున్నారు.

వినాశే - దేహరూపమైన ఆత్మధ్వంసము; ప్రత్యక్షేసతి - చక్కగా ఇంద్రియములకు తెలియవచ్చుచుండగా; పరమ్ - దేహమునకు ఆవలిదగు ఆత్మతత్వము; ఆగమాత్ - ఆగమప్రమాణము వలనను; ఆస్తి ఇతి బ్రువన్ - ఉన్నది అని పలుకుచు; పరాజితః ఏవ - ఓడినవాడే యగును; లోకవిరుద్ధమగు ఆగమమును ప్రమాణముగా వాదించువాడు ఓడినవాడే యగునని తాత్పర్యము. - ఇది లోకాయతుల మతము.

24. దేహమే ఆత్మ అయినచో “స్వర్గకామో యజేత” - ‘స్వర్గమును కోరువాడు యజింపవలయును’ మొదలైన పరలోకము ఫలముగాగల విధివాక్యములు అన్వయింపవు అని ఆశంకించి చెప్పుచున్నారు. ఆత్మనః - ఆత్మయొక్క; మృత్యుః - చావు; అనాత్మా ఏవ - స్వరూపము లేకుండుటయే. క్లేశః - దుఃఖము; జరా - వయస్సు తరుగుట; ఆమయః - రోగము - ఇవి ఆత్మకు చావే. అనగా ఒక్కొక్క అంశముగా స్వరూపము నశించుట అన్నమాట. ఇంటిలో పాడుబడిన ఒక్కొక్క భాగము పడిపోవుట ఇల్లు నశించుటయే కదా! అట్లే ఇంద్రియాదులు నశించుటచేతను, ఒక్కొక్క భాగముగా ఆత్మ నశించుటయే యగును. ఇట్లుకాగా; ఎవడైన ఆత్మను దేహము కంటె వేరుగా భావించినచో ఆ మతము సరియైనదికాదు.

25. స్వర్గమును కోరువాడు యజ్ఞముచేయవలెను అను ప్రచోదనవాక్యము కూడ ఆశీస్సువంటిది. ఓరాజా! నీకు ముసలితనముండదు, చాపు కలుగదు - అని ఆశీర్వదించుట ఒక మర్యాద. అట్లే కానవచ్చు సుఖమునందే స్వర్గమను భావన. అందువలన అగ్నిదైన పొగయే పగలు కనబడును. జ్వాల కాదు. అగ్నిదైన జ్వాలయే రాత్రి కనబడును. పొగ కాదు - మొదలైన మాటలవలె ప్రత్యక్షవిరుద్ధమైన శ్రుతి స్వార్థమున ప్రమాణము కాదు - అనుచున్నారు.

అట్లే అగ్నిహోత్రాదులు కూడ పనికిమాలిన వనుచుందురు

‘‘ఆగ్నిహోత్రం త్రయీధర్మ స్త్రి దణ్ణం భస్మకుంఠనమ్,

బుద్ధిపౌరుషహీనావాం జీవికేతి బృహస్పతిః’’

అగ్నిహోత్రము, వేదము చెప్పిన ధర్మము, మూడు దండములు, బూడిదపూత - అనునవి బుద్ధియు, పౌరుషమును లేనివారికి బ్రదుకుతెరువని బృహస్పతి చెప్పెను.

26. ఇట్లు ప్రత్యక్షమునకు విరుద్ధమైన శ్రుతి ప్రామాణ్యమును దూషించి వ్యాప్తి పట్టకుండుటవలన అనుమానమునకును ఆది సరిపడదని చెప్పుచున్నారు.

చంద్రునిలో నక్షత్రములలో గమనము లేకుండుట ఉన్నదా? లేదా? అని సంశయము కలిగినది. కదలుట లేదు కనుక గమనము లేదు అని ప్రాప్తింపగా, ఉన్నది ఏలయన మరియొక స్థలమును చేరుకొనుచుండుటవలన - అని యిట్టి అనుమాన ప్రమాణముచేత గతిమొదలగు దాని సాధనము ఏర్పడుచున్నది. కాని ఇట్లు తెలియజేయు సాధనమే లేనిచో ఆయాత్రను నిర్ణయించుటకు ఏది ఆధారము? - ఆధారము లేదని తాత్పర్యము. కనుక అనుమాన ప్రమాణముచేత ఆత్మను సాధింపలేమని ఫలితార్థము.

27. కృతాన్త - ఐతిహ్యయోః - అనుమానము, ఆగమము అను వానికి ప్రత్యక్షము మూలము. ఆ ప్రత్యక్షము ఆగమప్రమాణమును త్రోసివేసినదైనచో ప్రమాణమేదియు నిలువదు కదా అని భావము.

28. ఏదో ఒక అనుమానముతో ఈశుడు, అదృష్టము, నిత్యము, ఆత్మ అనువానిలో ఒకదానిని సాధింప దలచుట అనుదానితో పనిలేదు. ఏల యన ఇంతకుముందు చెప్పినట్లు అనుమానమునకే అప్రమాణత ఏర్పడినదికదా! అని శ్లోకతాత్పర్యము;

శరీరస్య - శరీరాత్ - శరీరముకంటె వేరుగా అని అర్థము.

29. అనుమానమునకు ప్రామాణ్యము సిద్ధించినచో దానివలననే దేహముకంటె వేరుకానిదిగా ఆత్మ అనునది సిద్దించునని చెప్పుచున్నారు.

రేతః - రేతస్సు - ఇది పైకి సమానముగానున్నను మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారము, చిత్తము, శరీరాకారము, గుణములు అనునవి దీనియందు లోపల నిగూఢముగా నుండి పిదప ఆవిర్భవించుచున్నవి.

అట్లే మఱ్ఱి విత్తనమునందు యాకులు, పూవులు, పండ్లు, వ్రేళ్లు, చర్మము మొదలగునవి, రూపరసాదులు గూఢముగా నున్నవి.

అదే విధముగా ఆవు తిన్నగడ్డి, త్రాగిననీరు ఒక్కటియే యైనను పాలు - నేయి అనునవి భిన్న స్వ భావములు.

అనేక ద్రవ్యములు కలిపిన కషాయమునందు ఊరబెట్టిన పాకమున మాదకశక్తి కలుగుచున్నది. అట్లే రేతస్సునందు భూత సంయోగము వలన చైతన్యము పుట్టుచున్నది.

జాతి అనగా అగ్ని మొదలగునది పుట్టుట. కట్టెయు కట్టెయు నొరిపిడి పొందగా వానిని వెలుగొందజేసెడు అగ్ని పుట్టుచున్నది. ఇట్లే భూతములకలయికవలన వానిని ప్రకాశింపజేయు చైతన్యము ఏర్పడుచున్నది.

ఇట్లు రెండు జడములవలన అజడమైనది పుట్టుట అనుదానికి మరియొక దృష్టాంతము ఇతరుల లంగీకరించినది కలదు. అదియే స్మృతి.

తర్కమతమున ఆత్మ. మనస్సు అనునవి జడములైనను వాని కలయికవలన అజడమైన స్మృత్యాదిరూపమగు జ్ఞానము కలుగుచున్నది. అట్లే యిందును చైతన్యము పుట్టును.

ఇట్లు ఏర్పడిన చైతన్యము అయస్కాంతమణి లోహమును వలె ఇంద్రియసముదాయమును కదలించుచున్నది. కార్య వైచిత్ర్యముకూడ పార్థివాంశమునకు సంబంధించిన జాతిభేదమువలననే అగుచున్నది. సూర్యకాంతయోగమువలననే సూర్యకిరణములు అగ్నిని పుట్టించుచున్నవి. అంతేకాని మరియొక మట్టివస్తువు సంయోగముతో కాదు. అట్లే అంబుభక్షణము - కాలినయినుప గుండుపై పడిన నీటిని గుండు పీల్చివేయుచున్నది.

ఈవిధముగా వస్తుసంఘాతమే ఆయాకార్యములను నిర్వహించినట్లుగా తెలియవచ్చుచుండగా శరీరము కంటె వేరుగా జీవుడు లేడని స్పష్టముగా తెలియవచ్చు చున్నదికదా! అని శ్లోక తాత్పర్యము.

30. పైని చెప్పినదానిని ఖండించుచున్నారు; ప్రేతీభూతే - దేహము ప్రేతము - ప్రాణములేనిది కాగా;

అత్యయః - చైతన్యము నశించుట అనునది దేహముకంటె వేరుగా ఆత్మకలదు అనుదానికి ప్రమాణము అను వాక్యార్థమును అధ్యాహరించి అర్థము చెప్పుకొనవలయును. దేహమే చేతనము అన్నచో మరణించినపుడును దేహమునందు చైతన్యము కన్పట్టవలయునుకదా! అందువలన చైతన్యము దేహధర్మము కాదని నిరూపితమైనది.

ప్రేత్య భూతాత్యయః’’ - అని యొక పాఠము. అప్పుడు మరణింపగా భూతముల నాశనము కన్పట్టుచున్నది అని ఆర్థము. ఏది ఉండగా దేహము నశింపదో, ఏది లేక ఆది నశించునో అది దేహము కంటె వేరైనదే కదా అని భావము.

ఆట్లే దేవతాద్యుపయాచనమ్ - దేవతాదుల ప్రార్థనము కూడ ఒక ప్రమాణము (ఆత్మకలదనుటలో) ఎట్లనగా శీతజ్వరము తగ్గుటకు మంత్రముతో ప్రతిపాదింపబడు దేవతను లోకాయతికులు ప్రార్థింతురు. ఆదేవత భూతములతో ఏర్పడినదైనచో కుండమొదలగువానివలె కన్పట్టవలయును కదా! సూక్ష్మ శరీరమునకు లోకాంతరములు సంచరించుటను వారంగీకరింపరు. కనుక దేహముకంటె వేరుగా ఆత్మ కలదనుట కిదియు నొకప్రమాణము.

ఇందు 'ఆది' పదము కలదు. అది దయ్యము పట్టుట వంటి వానిని గ్రహించును. దయ్యము పట్టిన దేహమునందు చింతబరికెలతో కొట్టుదురు. అయినను ఆబాధ ముఖ్యుడగు దేహపతికి కలుగుటలేదు. పట్టినదయ్యమే దాని ననుభవించుచున్నది. అప్పుడు ఆదేహము నందభిమానము దానికే కదా!

దయ్యము వదలినవెంటనే ఒకవేళ ఇంకను బాధించుట జరిగినచో ముఖ్యదేహపతి బాధపడుచున్నాడు. ఇందువలన ప్రత్యక్షమునకు విరోధముగానుండుట వలన దేహము ఆత్మకాదని స్పష్టమగుచున్నది.

మృతే - చనిపోగా; కర్మనివృత్తిః - కర్మములు ఆగిపోవుచున్నవి. దేహమే ఆత్మ అయినచో అట్లు

ఆగిపోరాదు కదా! అని భావము.

31. ఇట్లు తనమతమునకు సాధకము లైనవానిని చెప్పి ఇతరులు చెప్పిన హేతువులు హేతువులవలె కన్పట్టునట్టివియే అని నిరూపించుచున్నారు.

మూర్తిసంస్థితాః - అగ్ని మొదలగునది జడమే అని ఇదివరకు చెప్పిన హేతువులన్నియు జడము వలన జడము ఏర్పడుట యందే తాత్పర్యము కలవి. అంతేకాని అజడమగుదాని సిద్ధియందు కాదు. ఎట్లన ఆకారముగల దేహమునుండి ఆకారములేని జ్ఞానము పుట్టినదన్నచో పృథివిమొదలగు నాలుగింటి సముదాయమునుండి ఆకాశముకూడ పుట్టవలయును కదా! సామాన్యమనగా సాదృశ్యము.

కార్యమునకు కారణముతోపాటు తెలియవచ్చుస్థితి మట్టికుండ అనువానియందే కాని అత్యంతము విలక్షణములయిన మూర్తిమూర్తములకు కుదరదు.

తర్కమతమునందలి "జడములయిన ఆత్మమనస్సుల యోగమువలన అజడమైన జ్ఞానము పుట్టును" అనునది కూడ దృశ్యము వలన ద్రష్టజన్మము కలుగుట సంభవింపదు కనుక త్రోసి వేయదగినదే యగును.

32. ఇట్లు లోకాయత మతమును నిరసించి సౌగతమతమును నిరసించుటకై చెప్పుచున్నారు. సౌగతులు లోకాయతుల అభిప్రాయమైన బాహ్యసంఘాతము కంటె వేరైన ఆధ్యాత్మికసంఘాత మొకటికలదని చెప్పుదురు. అది రూపము, విజ్ఞానము, వేదన, సంజ్ఞ, సంస్కారము అను పేర్లు గల పంచస్కంధాత్మకము. మరియు ఐహిక, ఆముష్మిక వ్యవహారమునకు ఆస్పదమైనది. అందువలన వారికి మరణించిన తరువాత చైతన్యము నశించుట మొదలగు దోషములు లేవు. వీరికిని ఇతరులకువలె స్థిరుడు, భోక్త, ప్రశాసకుడు అయిన చేతనుడు లేనప్పటికిని, (1) అవిద్య, (2) సంస్కారము (3) విజ్ఞానము (4) నామము (5) రూపము (6) ఆరువిధములైన ఆయతనము (7) స్పర్శ (8)వేదన (9)తృష్ణ (10)ఉపాదానము (11)భవము
(12)జాతి (13)జర (14)మరణము (15)శోకము (16)పరిదేవనము (17) దుఃఖము (18)దుర్మనస్త అను పదునెనిమిది స్థితులు కలవు. వీనిలో కొన్నింటిని సంక్షేపముగా, కొన్నింటిని విస్తరించియు చెప్పినప్పటికిని సౌగతులందరికి ఇవి త్రోసివేయరానివి, వెనుకటివి తరువాతి వానికి నిమిత్తములుగానయి ఏతమువలె మరల మరల తిరుగుచుండెడివి. ఇవి సంఘాతము తమకు ఆశ్రయమైనదగుటచే తెచ్చిపెట్టునట్టివి. శరీరము షడాయతనము. ఎట్లన - స్కంధపంచకమునకు వానికి ఉపాదానమైన ఆరవదియగు చిత్తమునకు ఆశ్రయభూతమైనది. ఇట్లు సంఘాతము ఏర్పడగా, అది లోకయాత్రను నిర్వహించుచుండగా ఇంక స్థిరమగు ఆత్మ అనుదానిని సాధించవలసిన అవసరము లేదందురు.

అందు 'అవిద్య' అనుదానిని శ్లోకములో సాక్షాత్తుగా పేర్కొనియున్నారు. కర్మ. చేష్ట అనువానిని, లోభమోహ శబ్దములతో సంస్కార, ఉపాదానతృష్ణా దుర్మనస్త అనువానిని, దోషపదముతో తక్కినవానిని సంగ్రహించిరి.

కేచిత్ - కొందరు - అనగా సౌగతులు అవిద్యాదికమును; పురర్భవే - మరియొకదేహమును పొందుటయందు, కారణముగా చెప్పుదురని వాక్యాన్వయము.

33. దీనినే స్పష్టము చేయుచున్నారు; అవిద్య పొలము; పూర్వజన్మమున చేసిన కర్మము విత్తనము. తృష్ణ దానిని చెట్టుగా పెంచి పోషించుజలము. ఆవిధముగా వారి సిద్ధాంతములో పునర్జన్మము కలుగుట.

34. తస్మిన్ - ఆ అవిద్య మొదలగువాని సముదాయము; గూఢే - సుప్తి, ప్రళయములయందు సంస్కారరూపమున ఉండగా; మరణధర్మిణి మరణించు స్వభావముగల దేహము; భిన్నే - వినష్టముకాగా; అస్మాత్ - దీనినుండి; అన్యః, దేహః - మరియొకదేహము; జాయతే - పుట్టును; దగ్ధ - జ్ఞానముచేత కాలిపోగా, ఆస్థితిని; సత్త్వసంక్షయమ్ - మోక్షముగా; ఆహుః - చెప్పుదురు; సత్త్వము అనగా బుద్ధియనెడు ధాతువు, దాని సంక్షయమనగా చక్కని ఐశ్వర్యము - నిర్విషయత్వము ప్రవాహరూపముగా సాగుట - దానినే కైవల్యమందురు.

35. దీనిని దూషించుచున్నారు.

స్వరూపతః, అన్యత్వమ్ - వారి దృష్టిలో విజ్ఞానాదులన్నియు క్షణికములు. కనుక ముక్తియందును అన్యత్వమే యగును. జాతితః - ఆలయ విజ్ఞానము, బాహ్య విజ్ఞానము అని జాతిని బట్టియు వారికి అన్యత్వమే. శుభతః - పుణ్యమును బట్టి, అటులనే, అశుభతః - పాపమును బట్టియు అన్యత్వము; అర్థతః - బంధము, మోక్షము అను వానిని బట్టి విజ్ఞానముల పృథక్త్వము ఎప్పుడు కలుగునో అప్పుడు బాహ్యమునందు అతడే ఇతడు అను అభేద ప్రత్యభిజ్ఞానము కలుగుట యెట్లు? ఎప్పుడో చూచినకుండ ఇప్పటి దానికంటె వేరైనది కదా; ఏవమ్ - ఈ విధముగా; అసంహితమ్ - ఏ విధమైన సంబంధము లేని భోగము, మోక్షము అనునది అనుట ఎట్లు కుదురును? ఈ సిద్ధాంతము వలన ముముక్షువు ఒకడు సాధకుడొకడు, ముక్తుడొకడు అను తీరు ఏర్పడును.

36. ఇట్లే అయినచో దానాదులు కూడ పనికి మాలినవియే యగును. ఫలభోగకాలమున దాతయనువాడు ఉండడు కదా! అన్యమగు విజ్ఞానముతో చేయబడినది, మరియొక విజ్ఞానమును గూర్చి ప్రవర్తించును. అనగా ఫలమొసగుటకు పోవునని భావము.

37. ఇష్టాపత్తిని ఆశంకించి చెప్పుచున్నారు. వేరైనది మరియొకటి కలదనుటలో ప్రత్యేకత లేని కారణమున చైత్రుని పుణ్యములతో మైత్రుడును సుఖవంతుడు కావలసి వచ్చునని భావము. దృశ్యాదృశ్య వినిర్ణయః - స్పష్టమైన, అస్పష్టమైన దానిని నిర్ణయించుట, సాధ్యము కాదని భావము.

38. చైత్రుని జ్ఞానముకంటె మైత్రుని జ్ఞానము పోలినది కాదు. అట్లు వేరు జాతిదగుట వలన వెనుక శ్లోకమున చెప్పిన దూషణము నిలువదు. అందువలన చైత్ర జ్ఞాన ధారయే సజాతీయగా చెప్పుకొనవలయు నన్నచో అట్లేర్పడు సదృశజ్ఞానమునకు ఉపాదానమేది? పూర్వజ్ఞానము కాదు. అది క్షణకమై తరువాతి జ్ఞానము పుట్టుటకు తగిన వ్యాపారము లేనిదగును, నశించును - అని ఆక్షేపింతురేని రోకళ్లతో నలుగగొట్టిన శరీరము నుండి కూడ మరల ఇంకొక శరీరము ఏర్పడవలయును గదా! అట్లగుట లేదు. కనుక ఇప్పటి జ్ఞానమునకు ఉపాదానము ఆత్మయే యని చెప్పక తప్పదని తాత్పర్యము.

39. ఋతువులు మున్నగువాని వలె మోక్షము ఏర్పడి మరల మరలిపోవును. జ్ఞానధార అనంతరూపయై యుండును అని చెప్పుచున్నారు. తిష్యః - కలి - ఇది తక్కిన యుగములను కూడ సూచించును; సత్త్వ సంక్షయః - ప్రాణుల వినాశము. ఇట్లు అనేక దోషములు పట్టి పీకుకొని తినుట వలన క్షణిక విజ్ఞానవాదము నిలువజాలదని తాత్పర్యము.

40. కానిండు. విజ్ఞానములకు ఆశ్రయమై స్థిరముగానుండు ఆత్మ ఒకటి కలదు - అను తర్కమతము నాశంకించి సమాధానము చెప్పుచునన్నారు.

“ఉపయన్నపయన్ ధర్మో వికరోతి హి ధర్మిణమ్”

వచ్చుచు పోవుచుండెడు ధర్మము ధర్మిని (ధర్మము కలవానిని/దానిని) చెడగొట్టును - అను న్యాయము ననుసరించి అనిత్యమగు ధర్మమున కాశ్రయమైన ధర్మికి వినాశము అపక్షయము మొదలగు దానిచేత నగును - అని అర్థము.

41. అనిత్య ధర్మునకు ఆశ్రయమైనదైనను ఆకాశాదుల వలె నశింపదు అని ఆశంకించి ఇంద్రియాదుల వలె తప్పక నశించునని చెప్పుచున్నారు. ఇందు చెప్పిన మనో నాశము సాంఖ్యులకు సమ్మతమైనది.

42. కానిండు. బుద్ధి మొదలగు గుణములకు అది ఆశ్రయము కానిది, శుద్ధమైనది ఆన్నచో కర్త కానిది, భోక్త కానిది యగు దానికి దానాదుల ఫలము చేరదు. అప్పుడు దానాదులు వ్యర్థములే యగును. దానివలన ఆత్మ సుఖము కొరకైన లోక వేద వ్యవహారమంతయు దిక్కుమాలిన దగును.

43. ఇట్లు అనేకములగు తర్కములు మనస్సునుండి పుట్టుచుండగా యుక్తితో దీనిలో ఒక దానిని నిర్ణయించుటకు సాధ్యము కాదని భావము.

44. విమృశతామ్ - విచారించు వారికి;

45. నిర్ణయించి చెప్పెడు ప్రమాణమును తెలియజెప్పుచున్నారు.

46. వేదమువలన పుట్టెడుజ్ఞానమును గూర్చి ముందు చెప్పబోవు విషయమున శ్రోత యొక్క అధికార సంపదను ఇందు వివరించుచున్నారు.

48. రతిః - శరీరమునందు ప్రీతి;

49. అనుపధి - భ్రమము, వంచన మొదలగునవి లేనిది; వేదము మూలముగా నున్నది కావున - అని భావము; ఆచ్ఛలమ్ - వైదిక కర్మకాండము వలె మాయామూలకము కానిది; అనుయోక్తుమ్ - పూర్వపక్షము చేయుటకు

పంచ శిఖుని వాక్యము *

ఏకోనవింశాధిక ద్విశతతమోఽధ్యాయః

1. జ్ఞపితః - ఇది కలదు, అదికలదు, కాని ఏదియు కానరాదు అని ఇట్లు అనేకమతములను గూర్చి ఉపన్యాసపూర్వకముగా జగత్తుయొక్క అనిర్వచనీయతను గూర్చి తెలుపబడినవాడై; సాంపరాయే - మరణమైనపుడు; భవాభవౌ సంసారము, అది లేకుండుట - అనగా మోక్షము అనువాని విషయములను గూర్చి; మరల ప్రశ్నించెను.

2. ఉన్నది, లేదు ఆనువాని ద్వారమున సంసారము నిర్వచింపనలవి కానిదైనచో త్రాటియందు తోచిన పామువలె ఏతత్త్వమును లేని దాని వినాశముకొరకు ప్రయత్నము చేయుట వ్యర్థముకదా! అది నిత్యము నశించునదియే కదా అని శంకించుచున్నారు.

ప్రేత్య - మరణించిన పిదప - తెలిసికొనుతనము మొదలగుదానినుండి వెలుపలికి వచ్చి - అనిభావము; సంజ్ఞా - విశేషమగు విజ్ఞానము; నభవతి, యది - కలుగకపోయినచో; గాఢనిద్ర, మూర్ఛ అనువానియందువలె; అత్యంత విస్మృతిరూపమైన మోక్షమందును లేనియెడల; జ్ఞానమో, అజ్ఞానమో చేసెడిదేమి? అని ప్రశ్న. రెంటిలో విశేష మేమియు లేదని భావము.

3. అందువలన యత్నము పనికి మాలినదగునని శంకించి పలుకుచున్నాడు. ఉచ్ఛేదనిష్ఠమ్ ఆత్మనాశమే పర్యవసానముగా గలది; సర్వమ్ - యమము, నియమము మొదలగు సాధన సంపత్తి యంతయు;

4. భూతేషు - దివ్యాంగనలు మొదలగు వారియందు; అసంసర్గః - కలయికలేకుండుట; ఉన్నను; వినాశిషు, ఏవ - నశించువానియందే; సంసర్గః - కూడిక, ఉన్నచో ; ప్రత్యేకతలేని కారణముగా; కస్మై - ఎట్టి ఫలము కొరకు; అత్ర - ఇందు; కః, నిశ్చయః - ఏనిశ్చయము; క్రియేత - చేయబడవలయును. మోక్షమున స్వర్గసుఖములవంటివాని కూడిక లేదు. ఉన్నది నశించును - ఆన్నచో ఇంక ఏప్రయోజనము నపేక్షించి ప్రయత్నమును గూర్చి నిశ్చయము చేయవలయును? అని ప్రశ్నభావము; చేసినను; కథం కల్పేత - అది సిద్ధించుటయెట్లు? అందువలన నశింపనిదగు స్వర్గసుఖమే మోక్షము. ఆది నిర్వచనీయమే అని ఆశయము.

5. కవిః - క్రాంతదర్శి - భౌతికమైన అడ్డుగోడలను కూడ దాటి భావనతో సర్వమును చూడగలవాడని భావము.

6. ‘‘విజ్ఞానఘన ఏవైతేభ్యో భూతేభ్యః సముత్థాయ తామ్యేవానువిపశ్యతి న ప్రేత్య సంజ్ఞాస్తి’’- 'విజ్ఞానఘనమైనదే ఈ భూతములనుండి లేచి వానినే అనుసరించి నశించును. మరణించిన వెనుక తెలివి యుండదు' - అని దేహము మొదలగు వానినుండి లేచి వెడలిన ఉపాధివిశిష్ట స్వరూపమునకు నాశము కలుగుటవలన విశేషవిజ్ఞానము లేదని యాజ్ఞవల్క్యుడు చెప్పగా మైత్రేయి ఆత్మము ఉచ్ఛేదమగునను బుద్ధితో 'ఇందే తమరు మోహపడిరి' అని పలికి అతనిని నిందించెను. అప్పుడు అతడు 'అయ్యో! నేను మోహమును పలుకుట లేదు' మొదలగు వాక్యములతో మరల జ్ఞానోపదేశము చేసెను. అట్లే యిచట కలత నొందిన రాజును పంచశిఖుడు ఊరడించుచున్నాడు- ఉచ్ఛేదనిష్ఠా - నాశమునందు పర్యవసానము; న - లేదు; భావనిష్ఠా, అపి - విశేషమునందు పర్యవసించుటయు; వ వర్తతే - లేదు; కాని అవిద్యచేత ఆత్మయందు ఆరోపింపబడిన బుద్ధి, ఇంద్రియములు మొదలగునవి త్రాటి యందలి పామువలె కేవలము తొలగింపబడుచున్నవి. అంతమాత్రముచేతనే అనర్థము తొలగిపోవును. స్వరూపానందము, మెడలోనే యున్నట్లు మరచిన హారము దొరకినవిధముగా, లభించును. కృతకృత్యత కలుగును. అందువలన ప్రయత్నము నిష్ఫలముకాదు - అని భావము. శ్రుతియు “అవినాశీ తు వా అరేఽయమాత్మాఽనుచ్ఛిత్తి ధర్మా మాత్రాసంసర్గ స్త్వస్యభవతి” - అనుచున్నది. 'ఈ ఆత్మనాశములేనిది. ఉచ్ఛిత్తిధర్మము లేనిది. దీనికి 'మాత'తో అసంసర్గము కలుగును'. ఇచట మాత అనగా ప్రమాత - జ్ఞానము పొందువాడు. జీవుడు - అతనితో అసంసర్గమనగా కలయిక లేకపోవుట - అనగా మోక్షము అని ప్రతిపాదించుచున్నారు. దీనికై దేహమునందు ఆత్మతత్వమును అధ్యారోపము చేయుటనే చెప్పుదురు.

సమాహారః - సముదాయము; అన్యోన్య మపాశ్రిత్య - ఈ దేహము, ఇంద్రియములు, చేతస్సు అనుమూడింటిలో ఏ ఒక్కటి నశించినను తక్కినవియు నశించునని దీనికి అర్థము.

7. శరీరాదులు ఆత్మకావు అని ప్రతిపాదించుటకు వాని ప్రకృతులను చెప్పుచున్నారు. ధాతువులనగా కార్యము వీనియందు విలీనమగును అనునర్థమును బట్టి ఉపాదానములు. జ్యోతిషః, ధరా - అనువాని నడుమ జలమును కూడ గ్రహింపవలయును. స్వభావేన - అనుమాట సాంఖ్యుల అభిప్రాయమును బట్టి చెప్పినట్టిది. వారి దృష్టిలో ఈశ్వరుడు, కాలము అనునవి లేవు. జీవులు ఉదాసీనులు, అదృష్టము కార్యము కనుక కారణములను ప్రవర్తింపజేయునది కాదు. అందువలన స్వభావమువలననే గుణముల ప్రవృత్తి అగునని వారిభావన.

8. ప్రవృత్తములైన భూతములు శరీరాకారముతో పరిణమించునని చెప్పుచున్నారు. ఇంద్రియములు ఆకాశము, ప్రాణము వాయువు, వేడి అగ్ని, తడిగలరక్తము మొదలగునది నీరు, గట్టిగా నుండు ఎముక మొదలగునది పృథివీపదార్థము. ఇట్లు శరీరములు; నైకధా - పెక్కువిధములు - అనగా జరాయుజములు, అండజములు, స్వేదజములు, ఉద్భిజ్జములు అను తీరులు కలవి యని భావము

9. శరీరము ఉత్పత్తిని చెప్పి యిపుడు ఇంద్రియముల ఉత్పత్తిని చెప్పుచున్నారు.

శరీరమున బుద్ధి, జఠరమునందలి అగ్ని, ప్రాణవాయువు అనునవి అన్ని కర్మములను నిర్వహించు సముదాయము. జ్ఞానమ్, ఊష్మా, చ వాయుశ్చ - అనునది యీ అర్థమును చెప్పుచున్నది. దీని నుండియే ఇంద్రియములు మొదలగు ఎనిమిదింటి సముదాయము వెలువడుచున్నది.

1. ఇంద్రియములు 2. ఇంద్రియార్థములు (శబ్దాదులు) 3. స్వభావము అనగా అర్థములను ప్రకాశింపజేయుధర్మము 4. చేతన (కుండ మొదలగు ఆకారము గల వృత్తి) 5. మనః (సంకల్పాది రూపమైనది) ఇది యంతయు జ్ఞానముపని. 6. ప్రాణము, అపానము అనునవియు తక్కిన వ్యాన, ఉదాన, సమానములును వాయు కార్యములు 7. వికారః - తిన్నదానిని, త్రావిన దానిని పచనముచేసి ఇంద్రియాదులను తృప్తిపరచుట - ఇది జాఠరకార్యము - ‘ఊష్మ’ అనుపదముచే చెప్పబడినది.
8. ధాతువులు - రక్తము, మాంసము, ఎముకలు, మజ్జ, మేదస్సు, మొదలగునవి.

ఇవి ఇంద్రియాదుల అష్టకము.

10. శ్రవణము - శ్రోత్రము, స్పర్శనము - చర్మము, జిహ్వ - రసనేంద్రియము, దృష్టి - చక్షురింద్రియము; నాస - ఘ్రాణేంద్రియము - చిత్తపూర్వమ్ - చిత్తము వీనికి పూర్వకారణము - అది మాత్రమే ఉపాదానముగా కలుగుటను; గతాః - పొందినవి; గుణాః - గుణకార్యము లైనట్టివి.

11. విజ్ఞానసంయుక్తా - చిత్ప్రతిబింబగర్భయగు చేతనయనెడు వృత్తి. త్రివిధా - విషయములను గ్రహించుట, వదలివైచుట, ఉదాసీనముగా నుండుట అనుమూడు విధములు కలది. దానినే క్రమముగా, సుఖము, దుఃఖము, సుఖదుఃఖములు లేకుండుట అనుపదములతో చెప్పిరి.

12. మూర్తయః - రూపమునకు ఆశ్రయమైన ద్రవ్యములు; వాయువు, ఆకాశము అనునవి ఆకారములేనివిగా తెలియవచ్చుటచేత బాహ్యేంద్రియములకు గ్రహింపబడునవి కాకపోవుటవలన - వీనిని వేరుగా పేర్కొనిరి; ఇట్లు శబ్దాదులు అయిదును, మూర్తులతో కలిపి ఆరుగుణములు - విషయములు - జ్ఞానసిద్ధియే - జ్ఞానమనగా ప్రమ- నిశ్చయముగా తెలియవచ్చుట - దానిసిద్ధికొరకు; అది విషయకరణముల కలయికచేత కదా పుట్టును!

13. తేషు - ఆశ్రోత్రము మొదలగువానియందు; కర్మవిసర్గః - కర్మమనగా స్వర్గమును సాధించునది; విసర్గమనగా - దానిని వదలివేయుట - సంన్యాసము - అనగా బ్రహ్మలోకము నొసగునది. "సన్యాసాద్ బ్రహ్మణః స్థానమ్" - సంన్యాసము వలన బ్రహ్మస్థానము లభించును - అని స్మృతి. సర్వతత్త్వార్థనిశ్చయః - మోక్షమునకు హేతువైనది; తమ్ - ఆట్టి నిశ్చయమును; పరమమ్ - మిక్కిలి శ్రేష్ఠమైన; శుక్రమ్ - మోక్షబీజమును; బుద్ధిః ఇతి - బుద్ధి అని; అవ్యయమ్ - మోక్షము నిచ్చునది కావున అవ్యయమని; మహత్ - బ్రహ్మము అని - దానినిచ్చునది కనుక - అందురు.

14. ఆత్మకాని యీ సముదాయమునందు ఆత్మబుద్ధి అనర్థహేతువని చెప్పుచున్నారు.

15. ఇట్లు ఆధ్యారోపమును చెప్పి - అది కానిది యిందు అది అనుభావము నుంచుట అధ్యారోపము;

ఇందు అపవాదమును - దానిని తొలగించుటను - చెప్పుచున్నారు.

యద్ దృష్టం తదనాత్మా - కానవచ్చునదేదియో అది అనాత్మ - అని అన్వయము. ఆత్మయందు గలిసిన వృత్తివిరోధమువలన 'ఇది' అను భావముతో ఏది కానవచ్చుచున్నదో ఆ అహంకారము మొదలగునది ఆత్మకాదని భావము. దృశ్యము ద్రష్టకు ఆత్మ అనుట పొసగదు కదా! ఆకారణము చేత; అహమ్, మమ ఇతి న వర్తతే - నేనునాది అనునది పొసగని విషయము.

ఒకవేళ ఇందు అభేదదృష్టితో నేను నాది అనునది తోచినను అది శుక్తి రజతమువలె మిథ్యయే. ముత్యపుచిప్పయందు వెండివలె కన్పట్టునది నిజమునకు వెండికాదుకదా! అహంకారము, దేహము, ఇంద్రియములు మొదలగునవి ఇది నేను, నేను కుంటివాడను, నేను పచ్చనివాడను అన్నట్లు ఆత్మయందు అభేదరూపముతో కన్పట్టినచో అది మిథ్యయే కదా! అట్లే వానికి సంబంధించిన పుత్రాదికము కూడ మిథ్యయే యగును.

ఇట్లుండగా ప్రసక్తా - తెలియవచ్చునట్టి; దుఃఖసంతతిః - దుఃఖముల సముదాయము; కిమధిష్ఠానా - ఏది ఆధారమైనదిగా; వర్తతే - కలుగును? ఆత్మ సంగములేనిది; అహంకారము మిథ్య. ఇట్టియెడల దుఃఖసముదాయమునకు ఆధారభూమి లేనేలేదని తాత్పర్యము.

16. సమ్యగ్వథః - 'హన్' ధాతువు గుణించుట అనునర్థమున జ్యోతిశ్శాస్త్రమున ప్రసిద్ధము. వధశబ్దము దానినుండి ఏర్పడినట్టిది - సమ్యగ్వధమనగా చక్కని గుణనము కలది అని అర్థము. తత్త్త్వములను మరల మరల అభ్యసించు లక్షణము కలది అని దాని కర్థము. సాంఖ్యశాస్త్రమని తాత్పర్యము. త్యాగశాస్త్రమ్ - త్యాగ ప్రధానమగు శాస్త్రము.

17. యుక్తానామ్ - ముక్తికొరకు ఎల్లవేళల ప్రయత్నించు పురుషులకు; సర్వేషామ్ - సమస్తములగు; కర్మణామ్ - కర్మముల - ఇది ధనాదులనుకూడ సూచించును. త్యాగః - త్యాగము; మతః - ఇష్టము; మిథ్యావినీతాం తు - త్యాగము కాక శాంతిమొదలగు వానియందు ఆసక్తికలవారికి; క్లేశః - అవిద్యాదిరూపమైన క్లేశము; మతః - ఇష్టమగును.

18. సర్వశాస్త్రముల తాత్పర్యము త్యాగమునందే అని చెప్పుచున్నారు. ద్రవ్యము మొదలగు వాని త్యాగము నిమిత్తముగా కర్మాణి యఙ్ఞకర్మములను; 'ఉపదిశన్తి' అను పదమును కలుపుకొనవలయును; ఉపదేశింతురు; సర్వత్యాగే - సర్వమును త్యాగము చేయుట నిమిత్తముగా యోగమును ఉపదేశింతురు. ఏలయన ఆది త్యాగమునకు; సమాపనా - సమాప్తి.

19. అయమ్ - ఈ చెప్పబోవు యోగము; అద్వైధః - ప్రకార భేదములు లేనిది. భల్లవిశాఖులను వారు త్యాగమునకే ప్రాధాన్యమును చెప్పుదురు.

‘‘త్యాగ ఏవ హి సర్వేషాం మోక్షసాధన ముత్తమమ్

త్యజతైవ హి తద్జ్ఞేయం త్యక్తుః ప్రత్యక్పరం పదమ్’’

త్యాగమే అందరకు ఉత్తమమగు మోక్షసాధనము. వదలివేయు వానికి అది పరమ పదమని త్యజించు వానికే తెలియవచ్చునది. అన్యథా - త్యాగము లేనిచో.

20. త్యజింపదగిన వాని గణమును చెప్పుచున్నారు; చేతసి - బుద్ధియందు - అన్నియును బుద్ధియందు కలవు కనుక బుద్ధి త్యాగము చేసినచో అన్నియు త్యజించినట్లే యగునని భావము; బలమ్ - ప్రాణశక్తి

21. శేఫః - గుహ్యేంద్రియము; పాయుః - గుదము

22. పఞ్చాన్వితమ్, మనః - మనస్సు అయిదింటితో కూడినదని తెలిసికొని బుద్ధితోపాటు మనస్సును వదలివేయవలయును. మనస్సును త్యజింపగా విషయములతోపాటుగ కర్మేంద్రియముల త్యాగము సిద్ధించును. బుద్ధి త్యాగమున మనస్సుతోపాటు జ్ఞానేంద్రియముల త్యాగము సిద్ధించునని తాత్పర్యము.

23. కర్ణములు - చెవులు కరణము, శబ్దము విషయము, చిత్తము కర్త - ఈ మూడింటివలనను ఏర్పడు శ్రవణము క్రియ. ఇట్లే తక్కిన స్పర్శాదులకు ఈ మూడును ఉండును. మచ్చునకు - చర్మము ఇంద్రియము, స్పర్శ విషయము, చిత్తము కర్త - స్పృశించుట క్రియ.

24. పఞ్చత్రికాః - విషయము, కరణము అనువాని జంటపదమును ప్రయోగించిరి; ఏతేగుణాః - ఈ గుణములు; తద్, ఉపలబ్ధయే - శబ్దాది జ్ఞానముల అభివ్యక్తి కొఱకు; అగును; యేన - దేనితో - ఏ అనుభవ అభివ్యక్తి నిమిత్తముగా; ఆయమ్ - ఈ; త్రివిధః, భావః - కరణ కర్మ కర్తృరూపమైన భావము; పర్యాయాత్ - వేరు వేరుగా; సముపస్థితః - చేరియుండునో;

25. ఆత్రైవిధ్యమునే వివరించుచున్నారు. వేదనాః - అనుభవములు; సర్వసాధనాః - ప్రహర్షాదు లన్నింటిని సాధించునవి.

26. ఇష్టమైన శ్రవణము, దర్శనము, ప్రాప్తి, పరిష్వంగము అనువానివలన కలుగునవి క్రమముగా ప్రహర్షము, ప్రీతి, ఆనందము, సుఖము అను వ్యవహారము కలిగినట్టివి. సంశాంతచిత్తతా - తిన్నను, తినకున్నను ఏ విధమైన వికారము లేకుండ ఉండెడు స్థితి; అకుతశ్చిత్ - ఎక్కడనుండి వచ్చెనో తెలియకుండుటవలన - వైరాగ్యమువలన అని అర్థము; కుతశ్చిత్ - దేనినుండియో - ఇష్టమైనది లభించుట వలన అని అర్థము: చిన్తితః - భావింపబడినది.

27. హేత్వహేతుతః - కారణమునుబట్టియు, కారణము లేకుండుటను బట్టియు –

28. కథంచిత్ - పై దానివలెనే సకారణముగనో అకారణముగనో

29. అ పేక్షేత్ర - కోరవలయును అనుటచేత తక్కిన రాజసతామసములు హేయములని చెప్పినట్లయినది.

30. తదపి చిన్తయేత్ - దానినెట్లు వదలించుకొనవలయునో భావింపవలయు నని భావము.

32. ఇట్లు శబ్దము మొదలగు వానికి, చెవి మున్నగువానికిని త్రిగుణాత్మకముగా చిత్తమాత్రమును చెప్పియున్నారు. చిత్తత్యాగమువలననే గుణముల, కరణముల, విషయముల త్యాగము కలుగునను జ్ఞానముకొఱకు ఇప్పుడు శబ్దము, శ్రోత్రము మున్నగువానికి ఆకాశాదులకంటె వేరైన స్థితిని చెప్పుచున్నారు. శబ్దము, శ్రోత్రము అనువానిని ప్రవిలాపనము చేయుటచేతనే ఆకాశాదులకును ప్రవిలాపనము కలుగుగాక! అనుభావముతో చెప్పుచున్నారు.

ఆకాశము నాశ్రయించిన శ్రోత్రము ఆకాశమను పేరుగల భూతమే - చెవి రంధ్రములో కూడియున్న ఆకాశమే శ్రోత్రేంద్రియము కదా! ఇట్లు చెవి నాశ్రయించిన శబ్దము కూడ వెనుక చెప్పిన తీరును బట్టి భూతమే. ఇట్లు కాగా; శబ్ద విజ్ఞానే - శబ్దము నెరుగుటలో; ఉభయమ్ - ఆకాశము, శ్రవణేంద్రియము అను రెండును; విషయములు కావు. శబ్దమును తెలిసికొనుచున్నవాడు చెవిని, ఆకాశమును తెలిసికొనుటలేదు కదా! అని భావము.

అయినచో - అవి ఆట్లు అజ్ఞాతములుగనే ఉండుగాక! దానివలన మనకు పోయినదేమి? అని శంకించి సమాధానము చెప్పుచున్నారు. ఇతరప్య వా ఉభయం నవిషయౌ - ఇతరమనగా విజ్ఞానమునకు భిన్నమైనది - అజ్ఞానము. దానికిని అవి విషయములగుట లేదు. శబ్దమునకు అవి రెండును అనన్యములు కనుక. ఘటరూపాదుల వలె ఆశ్రయమునుండి వేరు చేయబడినవి. ఆకాశము యొక్క గుణ కార్యములు అయిన శబ్ద శ్రోత్రములను పట్టుకొనుటయో, ప్రవిలాపనము చేయుటయో సాధ్యము కాదు కదా! అందువలన శ్రోత్రాదులను ప్రవిలాపనము చేయుటచేతనే వానికంటె వేరైన శబ్దము, ఆకాశము మొదలగు వానికి ప్రవిలాపనము చేయుట అనునది సరియైన విషయము. శ్రోత్రాదులు కూడ చిత్తముకంటే అన్యములు కానివి కనుక అవియును, శబ్దాకాశాదులును కూడ స్మరణాత్మకముగు చిత్రమే. చిత్తము కూడ మనస్సు యొక్క నిశ్చయాత్మక స్వరూపమగుట వలన దానికంటె వేరైనది కాదు. ఇట్లు ధీమాత్రమంతయు మనస్సునందు లీనము కాగా లీనమగునని అర్థము.

34. అన్నియును మనో మాత్రములే అనుటలో యుక్తిని తెలుపుచున్నారు.

ఏతేషు దశసు - ఈ పదింటియందును - విషయము లైదు, ఇంద్రియములైదు - మొత్తము పది - వీనియందు, ఏకాదశమ్ - పదునొకండవదియగు; చిత్తమ్ - చిత్తము - అనుగతమై; తిష్ఠతి - ఉండును. కుండ, మూకుడు మొదలగువానిలో మట్టివలె; ఇందు కారణమును చెప్పుచున్నారు. స్వకర్మయుగపద్భావః - తమవి యగు ఇంద్రియ విషయముల పనులైన శ్రవణ, స్పర్శన, దర్శనాదుల యౌగపద్యమువలన - (యౌగపద్యమనగా అనేకము ఒక్కమారుగా నగుట).

నిద్రపోయి లేచిన మనుజుని పొందబడిన స్వరూపము గల మనస్సు ఒక్కమారుగా అచట మన్న విషయములను అనుభవించును. ఆదియును వానికి మన స్వరూపము లేకపోవుట వలన కుదురుచున్నది. ఉపాదానము తన కార్యములతో ఒక మారు కూడినదగును. ఉపాదానము కానిది క్రమముగా అగుననుట స్పష్టము.

ఒక్క మారుగా జ్ఞానము పొందకుండుటయే మనస్సునకు లింగమను జ్ఞానమువలన ఒక్కమారు సంభవించుటయే ఉపాదానము కాని మనస్సునకు సాధకమగు లింగమని వాదించువారికి గంగమడుగున మునిగినవానికి ఒక్కమారుగా అన్నియవయవములకు సంబంధించిన చల్లదనము అను అనుభవము బాధకమగును. అది అట్లు ఉండుగాక, చిత్తమునకును వ్యాప్తి కలిగించునది బుద్ధి: ద్వాదశమీ - పండ్రెండవది- ద్వాదశమి అనునది ఆర్ష ప్రయోగము 'ద్వాదశి' అనియే యుండవలయును.

35. తేషామ్ - వాని - ఆత్మయందు ఆరోపింపబడిన పది యింద్రియములు, చిత్తము, బుద్ధి అనువాని; అయుగపద్భావః - దృశ్యమునందలి అనుభవము పొందెడు చూచెడి వాని చిత్తము 'సర్వార్థమ'ని యోగశాస్త్రమున ప్రసిద్ధము. చిత్తముయొక్క సర్వార్థత్వము ఇచట యుగపద్భావమని చెప్పబడును. దానికంటె వేరైనది - విశేష విజ్ఞానము లేకుండుట లక్షణముగా గలది - జ్ఞాత, జ్ఞేయము, జ్ఞానము అమనవి ఒక్కమారుగా ఏర్పడకుండుట అయుగపద్భావము; తామసే - నిద్రారూపమయిన సుషుప్తి కాలమునకు సంబంధించిన స్థితి ఉన్నను; ఉచ్ఛేదః - ఆత్మ యొక్క తెగుదల - విరామ మేర్పడుట; నాస్తి - కలుగదు. నిద్రలేచిన వాడు నేను సుఖముగా నిద్రించితి నని భావించుట ఇందు కారణము. "సతా సోమ్య తదా పంపన్నో భవతి" - సుషుప్తి కాలమున సత్పదార్థముతో అతడు సంపన్నుడగును - అని శ్రుతి చెప్పుచున్నది.

ఆయుగపద్భావమే ఆత్మయొక్క వాస్తవతత్త్వము, యుగపద్భావము స్వప్నమువలె అజ్ఞానము వలననైనది అని శ్లోకము రెండవ పాదముచేత చెప్పుచున్నారు - యుగపద్భావము లౌకికమే కాని పారమార్థికము కాదు.

36. వ్యావహారికమైన యుగపద్భావమును జెప్పి స్వప్నకాలమునకు సంబంధించిన ప్రాతిభాసికమైన

యుగపద్భావమును ఈ శ్లోకమున చెప్పుచున్నారు (ప్రాతిభాసికము - ఉన్నట్లు కానవచ్చునది).

పూర్వశ్రుతాగమాత్ - వెనుకటి వినికిడివలన ప్రాప్తించిన; ఇచట శ్రుతమనగా శ్రవణక్రియ, ఆది తక్కిన స్పర్శాదులను కూడ తెలియజేయును. పూర్వానుభవ వాసనల వలన - అని భావము; సూక్ష్మాణి, ఇంద్రియాణి - సూక్ష్మములైన ఇంద్రియములను పదునొక్కింటిని; దృష్ట్వా - చూచి; చిన్నయన్ - విషయసంగమును భావించుచు; నా - పురుషుడు; త్రిఖిః, గుణైః - మూడైన సత్యాది గుణములతో కూడిన వాడై; అనుపర్యేతి - స్వప్నమునందును, జాగ్రదవస్థ ననుసరించి సంచరించును. 'కాయే' అను పదమును తరువాతి శ్లోకము నుండి పైకి తెచ్చుకొనగా తన శరీరమున కోరికల కనుగుణముగా మార్పు పొందుచుండునని తాత్పర్యము.

37. తమోపహతమ్ - తమోగుణముచేత తిరస్కరింపబడిన; చిత్తమ్ - ప్రవృత్తి ప్రకాశాత్మకమైన చిత్తము; ఆశు - శీఘ్రముగా, సంహారమ్ - వెనుకకు పోయినదై; అధ్రువమ్ - మోక్షము వలె అనంతత్వము లేని; ఉపరమమ్ - వెనుక చెప్పిన యుగపద్భావము యొక్క తెగుదలను; కరోతి - చేయును; అట్టి సుఖమును; తామనమ్ - అజ్ఞాన ప్రధానమైనదానిని; కాయే - శరీరమునందే; సుషుప్తి దశలో - అనుభవించును. అట్టి సుఖమును తామసమని బుధులు చెప్పుదురు.

38. యత్ - ఏ సుఖము; ఆగమ సంయుక్తమ్ - ‘‘ఆనందో బ్రహ్మ’’ ఇత్యాది వేద వాక్యములతో బోధింపబడినదో; యత్ - దేనియందు; కృచ్ఛ్రమ్ - ద్వైతదుఃఖమును; న, అనుపశ్యతి - పురుషుడు చూడకుండునో;

న కించిదనుశామ్యతి - అనుపాఠమున - ఎందుకొంచెమేని దుఃఖముగాని, సుఖము గాని ఉండదో తెలియువాడు, తెలియబడునది అనునవి ఉండవో, కాలిపోయిన కట్టెల యందు అగ్నివలె ఆచార్యోపదేశము పూర్తిగా శమించి పోవునో - అని అర్థము.

తత్ర, అపి - ఆట్టి సుఖమునందును; అవ్యక్తమ్ - వ్యక్తము కానిది; అనృతమ్ - సత్యము కానిదియగు; తమః - తమస్సు; ఉపాదత్తే ఇవ - గ్రహించినట్లుండును. నిజమునకు అందు తమస్సు లేదు. అయినను ద్వైతదర్శన అభావ సామ్యమువలన తమస్సు క్రమ్మినట్లుగా నుండునని భావము. అందు జ్ఞాత మొదలగు విభాగములు కానరావు.

39. ఏవమ్ - ఈ విధముగా గాఢనిద్రయందు వలె మోక్షముందును; ఏషః - అహంకారము మొదలుకొని ఘటము తుదిగా కానవచ్చు ఈ; గుణః - భోగ్య వర్గము; స్వకర్మ ప్రత్యయః - కర్మము కారణముగా పుట్టుకొని వచ్చునదియై; ప్రసంఖ్యాతః - త్రిప్పికొట్టబడినదై; కేషాంచిత్ - కొందరు అవిద్యావంతుల

- విషయమున; వర్తతే - వజ్రపంజరము వలె నిలిచియుండును; కేషాంచిత్ - కొందరు విద్యావంతుల విషయమున; వివర్తతే - మరలిపోవును - మూడు కాలములందును లేనిదే యగును.

40. ఏతత్ - ఈ; సమాహారమ్ - సముదాయమును; క్షేత్రమ్ - క్షేత్రమని; ఆహుః - చెప్పుదురు; మనసి - సముదాయమునకు విత్తనము వంటిదైన మనస్సునందు; యః భావః - ఏ భావము (దేని ఉనికి) ఉండునో; సః - అది; క్షేత్రజ్ఞః - క్షేత్రజ్ఞుడు; అని; ఉచ్యతే - చెప్పబడును.

41. సర్వభూతేషు - నాలుగు విధములైన భూతములు (జరాయుజాదులు); హేతుతః - ఆనాదియగు అవిద్య, కామము, కర్మము అను వానికి వశమగుట వలన; స్వభావాత్ - సత్యస్వరూపమైన ఆత్మను, అసత్యమగు అనాత్మను మిథునముగా చేయుటవలన; వర్తమావేషు - వ్యవహారమున బడి కొట్టుకొనిపోవుచుండగా; ఉచ్ఛేదః - కర్మబంధము విడివడుట అనునది; కః - ఎట్టిది? ఉండదని భావము; కోవా శాశ్వతః స్యాత్ - ఎవడు శాశ్వతుడగును.

‘‘నాసతో విద్యతే భావో నాభావో విద్యతే సతః’’ అసత్తునుండి భావము, సత్తునుండి అభావము లేదు - అను న్యాయము ననుసరించి అసత్తయిన సంఘాతమునకు స్వరూపమే ఉండదు కనుక ఉచ్ఛేద ప్రసంగము లేదని తాత్పర్యము. అందువలననే దానికి శాశ్వతత్వము కూడ ఉండదు.

లేదా శాశ్వతమగు ఆత్మ ఎట్లు ఉచ్ఛేదము కలది యగును? అని నీవు పూర్వము ఆత్మోచ్ఛేదశంక చేసితివే అది నిరాలంబనమని భావము. దీనిచేత పురుషునకు ప్రకృతికి అత్యంతము వైధర్మ్యము ఉపపాదింపబడినది.

42. నదులు సముద్రమునకు చేరుకొనినంతనే నామ రూపములను కోల్పోవును. అట్లే, నదాః - పెద్ద నదములు; నదీః - పిల్ల కాలువల వంటివానిని; నియచ్ఛని - తమ వశము చేసికొనును; ఆ విధముగా సత్త్వ సంక్షయము అగును.

సత్త్వమనగా మహత్తు మొదలుకొని ఘటము తుదిగా స్వరూపముతో ఉన్నది; దానికి ఉత్పత్తి విపరీత క్రమముతో సంక్షయము - నామ రూపములు లేకపోవుట. స్థూలము సూక్ష్మమునందు లీనమగును. సూక్ష్మము కారణమునందు, అది శుద్ధమగు ఆత్మయందును లీనమగునని యర్థము.

43. ప్రతి సంయుక్తే - ఉపాధితో మిశ్ర భావము నందిన; జీవే - జీవుడు; సర్వతః - అన్ని స్వరూపములతో (సర్వాత్మ భావముతో) అద్దమునందలి ముఖము వలె; గృహ్యమాణే, సతి - గ్రహింపబడుచుండగా; ప్రేత్యభావే - ఉపాధి తొలగిన సమయమున; సంజ్ఞా - నేను దేవదత్తుడనై యున్నాను అనునట్టి వ్యవహారము; కుతఃస్యాత్ - ఎందుండి కలుగును? ఎందును కలుగదని భావము. గ్రహణము లేకుండుట వలన ముఖమునకు వలె ఆత్మకు ఉచ్ఛేదము (సంబంధము లేనితనము) కూడ కలుగదని తాత్పర్యము. కనుక వెనుక చెప్పిన శంకకు అవకాశము లేదని భావము.

44. విద్యాఫలమును చెప్పుచున్నారు; వేద శాస్త్రము వలన తెలిసికొని; అన్విచ్ఛతి - పొందును.

శమాదులయందు తాత్పర్యము కలవాడగునని భావము; బిసస్య - తామర యొక్క;

45. పాశైః - స్నేహకర్మనిమిత్తములైన బంధములతో; ప్రజానిమిత్తైః - కొడుకులు మున్నగువారు కారణముగా ఏర్పడిన; దైవతైః - మేలైన పాశములతో; అలిఙ్గః - అయిదు ప్రాణములు, మనస్సు, బుద్ధి, పది యింద్రియములు - అనెడు రూపము గల కారణము లేనివాడై;

46. శ్రుతి ప్రమాణమ్ - తత్త్వమసి మొదలగు వాక్యములు; ఆగమోక్తం, మంగళమ్ - శమము మొదలగు సాధన సముదాయము; నిమిత్తే - మోహమువలన నేర్పడిన ఫలము సుఖదుఃఖాత్మకమైనది - అట్టి; మహతి - బుద్ధి తత్త్వమునందు - అది అస్మితా మాత్రముగా నుండునట్టిది (అస్మిత - ఉన్నాను అనుభావము); దానియందు; అసక్తాః - విరక్తులై, ఆకాశమ్ - హృదయాకాశమను పేరుగల సగుణ బ్రహ్మమును: ఆస్థాయ - చేరుకొని; నిర్గుణమగు బ్రహ్మమును దర్శింతురని భావము.

47. ఊర్ణనాభిః - సాలెపురుగు; తన్తుక్షయే - దారములతో అల్లిన గూటియందు; పాత్యమానః - పడవేయబడిన వాడగుచు (జీవుడు); అద్రిమ్ - పర్వతమును; ఋచ్ఛన్ - వేగముగా తాకుచు; లోష్ఠః - మట్టిముద్ద.

48. రురుః - ఒక విధమైన మృగము.

49. పరార్థ్యామ్ - శ్రేష్ఠమైన;

50. "కేన వృత్తేన వృత్తజ్ఞో జనకో మిథిలాధిపః" అని ధర్మరాజు అడిగిన ప్రశ్న బీజమును ఇందు నిరూపించుచునన్నారు.

52. అవేక్షతే - ఆర్థమును చక్కగా అన్వయించు కొనునో; కపిలమ్ - కపిలుని ప్రశిష్యుడగు పంచశిఖుని.

219

పంచ శిఖుని వాక్యము

1. ఇది మొదలుకొని “ఆద్యంతం సర్వభూతానాం జ్ఞాతు మిచ్ఛామి కౌరవ” అన్నంతవరకు గల (230వ అధ్యాయమువరకు) పదునొకండధ్యాయముల గ్రంథభాగము ఇంతకు ముందు చెప్పిన, ఇటుపై చెప్పనున్నదాని స్వరూపజ్ఞానలాభముకొరకు అయినట్టిది. సాధారణముగా అర్థము స్పష్టముగనే యుండును. అయినను కొంచెము బరువైన పదములకు వ్యాఖ్యానము చేయుదుము.

2. శ్రుతిసమాధయః - వేదములను దర్శించిన ఋషులు;

3. దమః - బాహ్యేంద్రియముల నిగ్రహము - అది లేనివాడు అదాంతుడు.

6. తీక్ష్ణః - రాజసస్వభావము కలవాడు; తీవ్ర నిష్ఠ కలవాడని భావము; అమిత్రావ్ - కామము మొదలగు అంతరంగ శత్రువులను; పృథక్, ఆత్మని - తన దేహము కంటె వేరైన మరొక దేహమునందున్న వానినిపలె; పశ్యతి - చూచును. కామాదులతనిని ఎన్నటికిని బాధింపవని భావము.

7. క్రవ్యాద్భ్యః - పెద్దపులి మొదలగు మాంసమును తినెడు జంతువుల వలన;

8. భూయః - ఎక్కువగా;

9. లిఙాని - స్వరూపములను; సముదయః - దీనినుండి పుట్టుకొని వచ్చును - అనునర్థమున సముదయమనగా హేతువు; అకార్పణ్యమ్ - దీనత లేకుండుట; అసంరంభః - మొండిపట్టుదల లేకుండుట;

10. అతివాదః - చొల్లు వాగుడు; అభిమానితా - గర్వము;

11. జనవాదః - రాజాదుల వార్త; సాధుకామః - సాధువగు పనియందు - మోక్షమునందు - కోరిక కలవాడు; ప్రత్యయేషు - సుఖదుఃఖాదులు అనుభవములయందు, ఆయతిమ్ - రాబోవు కాలమును గూర్చి; న స్పృహయేత్ - ఆశపడరాదు; ప్రాప్తించిన సుఖము మొదలగుదాని ననుభవింపవలయును గాని ఎప్పుడో రానున్న సుఖదుఃఖాదులను గూర్చి ఆలోచింపరాదని భావము.

12. సూపచారః - వంచన లేని ఆదరభావము కలవాడు; ప్రసన్నాత్మా - శుద్ధచిత్తుడు; ఆత్మవాన్ - ధృతి కలవాడు; ప్రభుః - కామాది దోషములను గెలిచినవాడని భావము;

13. దుర్గమమ్ - పాడు కాలమున దుర్లభమైన అన్నాదికమును; సర్వభూతానామ్ - ప్రాణులన్నింటికి;

ప్రాపయన్ - పొందించుచు; ఆనందపడువాడు - దయావంతుడని తాత్పర్యము.

వింశత్యధిక ద్విశతతమోఽధ్యాయః

220

దమమును ప్రశంసించుట